Jamovi ile Ekonomik Büyüme ve Kalkınma Modelleri

Ekonomik büyüme ve kalkınma, yalnızca üretim hacminin artışı değil; üretkenliğin, kurumların ve toplumsal refahın niteliksel dönüşümüdür. Büyüme muhasebesi (growth accounting) fiziksel sermaye, emek ve toplam faktör verimliliği (TFV/TFP) üzerinden bir hikâye anlatırken; kalkınma ekonomisi aynı hikâyeyi kurumlar, beşerî sermaye, inovasyon, yapısal dönüşüm, bölgesel farklar, cinsiyet eşitliği ve kapsayıcılıkla tamamlar. Bu kadar çok katmanı düzenli, tekrarlanabilir ve şeffaf bir analitik akışta birleştirebilmek için pratik bir çalışma masasına ihtiyaç var. Jamovi, veri içe aktarma–dönüştürme–keşif–model–senaryo–rapor hatlarını tek dosyada buluşturup R ekosistemiyle köprü kuran arayüzüyle tam da bu ihtiyaca karşılık verir.

1) Veri Mimarisi ve Reelleştirme: Büyümenin Muhasebesi İçin Temel Set

Veri katmanları:

• Makro çekirdek: Reel GSYH (sabit fiyat), istihdam/çalışılan saat, sermaye stoku (ya da yatırım ve yıpranma ile türetilmiş), TFV yakınsaması için deflatörler.

• Beşerî sermaye: Ortalama eğitim yılı, okullaşma oranları, test skorları (varsa), sağlık göstergeleri.

• Kurumsal–yenilik: Yönetişim endeksleri, patent/Ar-Ge harcaması, girişimcilik.

• Yapısal dönüşüm: Sektörel katma değer payları (tarım–sanayi–hizmetler; imalat alt kırılımlar).
  Jamovi akışı: Data → Open ile kaynaklar içe aktarılır; Compute ile reelleştirme (GSYH deflatörü/TÜFE), çalışılan saat bazında emek serisi, sermaye stoku için basit kalıntı yöntemi (K_t = (1-δ)K_{t-1}+I_t). Tüm dönüşümler “not” sütununda belgelenir.

2) Büyüme Muhasebesi: Sermaye, Emek ve TFV (Solow Artığı)

Cobb–Douglas üretim fonksiyonu: Y=AKα(HL)1−αY=AKα(HL)1−α.
Jamovi’de:

• Emek girdisi için $L$ (ve mümkünse H: beşerî sermaye endeksi) oluşturulur.

• Sermaye payı $\alpha$ literatür değerleri/ulusal hesaplardan (örn. 0,33) alınır; Compute ile TFV (A) artığı hesaplanır:

  $$\Delta \ln A=\Delta \ln Y-\alpha \Delta \ln K-(1-\alpha )\Delta \ln (HL)$$

• Raporlama: Büyüme katkı tablosu (Y büyümesi = K katkı + L/H katkı + TFV katkı).

3) Beşerî Sermaye Uzantısı ve Eğitim–Sağlık Etkileri

Beşerî sermaye endeksi $H$, eğitim yılına dayalı Mincer katsayılarıyla türetilebilir: H=eϕ⋅schoolingH=eϕ⋅schooling. Jamovi’de Compute ile $H$ hesaplanır; büyüme muhasebesi yeniden koşturulur. Ayrıca log–log regresyonda TFV/GSYHbağımlı, eğitim, sağlık göstergeleri, Ar-Ge bağımsızdır; etkileşimler (eğitim × Ar-Ge) inovasyon kapasitesinin tamamlayıcılığını gösterir.

4) Konverjans Testleri: Mutlak ve Koşullu Yakınsama

Barro–Sala-i-Martin mantığıyla kişi başına GSYH büyüme oranı bağımlı; başlangıç geliri (log) negatif katsayı beklenir (yakınsama). Jamovi’de Linear Regression:

gi,t=β0+β1log⁡(yi,t−1)+ΓXi,t−1+ϵgi,t​=β0​+β1​log(yi,t−1​)+ΓXi,t−1​+ϵ

Koşullu yakınsamada $X$: eğitim, yatırım/GSYH, nüfus artışı, yönetişim. β1<0 ise yakınsama; hız $\lambda$ ve yarı ömür (half-life) Compute ile raporlanır.

5) Kurumlar ve Yönetişim: Büyümenin “Görünmeyen Motoru”

Yolsuzluk algısı, hukukun üstünlüğü, mülkiyet hakları, siyasi istikrar gibi endeksler TFV’yi etkiler. Jamovi’de TFV büyümesi bağımlı; kurumsal göstergeler ve etkileşim (kurum × eğitim/Ar-Ge) bağımsızdır. Örnek: Kurumsal kalite +1σ, TFV artışını yılda x puan yükseltiyor; Ar-Ge’nin getirisi iyi kurumlarda daha yüksek.

6) İnovasyon, Ar-Ge ve Patent Dinamikleri

Patent başvuruları/GSYH ve Ar-Ge harcaması verileri ile bilgi üretim fonksiyonu kurulabilir:

$$\log (\text{Patent})=\alpha +\beta \log (\text{Ar-Ge})+\gamma X+ϵ$$

Jamovi’de çoklu regresyon; gecikmeli Ar-Ge terimleri (bilginin olgunlaşma süresi). Politika: Ar-Ge teşviki + beceri uyumu (üst eğitim) birlikte olduğunda etki büyür (etkileşim).

7) Yapısal Dönüşüm: Sektör Payları ve Üretkenlik

Tarım→sanayi→hizmetler geçişinin büyümeye katkısı shift–share ile ayrıştırılabilir:

• İçsel verimlilik artışı (sektör içinde)

• Kompozisyon etkisi (yüksek verimli sektörlere istihdam kayması)
  Jamovi’de Compute ile sektör bazlı verimlilik ve paylar üzerinden katkı parçalanır; şelale grafiğiyle raporlanır.

8) Bölgesel Kalkınma ve Mekânsal Ayrışma

Bölgeler arası kişi başına gelir, verimlilik ve işgücü katılımı; beta yakınsaması ve sigma yakınsaması (standart sapmanın zamanla azalması) ile test edilir. Jamovi’de bölge grup değişkeniyle panel benzeri analiz (sabit etkiler için R eklentisi gerekebilir). Politika: altyapı, insan sermayesi ve erişim (ulaşım–dijital) bileşenleri birlikte çalıştığında boşluk daha hızlı kapanır.

9) Eşitsizlik–Büyüme Bağı: “Kapsayıcı” Büyüme

Eşitsizlik (Gini/Palma) ile büyüme hızı arasındaki ilişki doğrusal olmayabilir. Jamovi’de büyüme bağımlı; eşitsizlik, kredi derinliği, eğitim ve etkileşim (eşitsizlik × finansal kapsayıcılık) bağımsız. Bulguların yorumu: Aşırı eşitsizlik, talep ve beşerî sermaye yatırımlarını baskılayarak büyümeyi zayıflatabilir; fakat iyi tasarlanmış finansal kapsayıcılık bu kanalı tamponlar.

10) Büyüme Volatilitesi ve Dayanıklılık

Volatilite (GSYH büyümesinin std. sapması) yatırım kararlarını zedeler. Jamovi’de volatilite bağımlı; dışa açıklık, emtia bağımlılığı, fiskal tampon (mali kural/rezerv), kur rejimi bağımsız. Kriz dönemleri için kukla ve etkileşim kullanın. Risk kartı: “Volatiliteyi 1 puan düşürmek için hangi politika bileşimi daha etkili?”

11) Kalkınma Finansmanı, Borç ve Sürdürülebilirlik

Borç/GSYH, faiz dışı denge, büyüme–faiz farkı çerçevesinde borç dinamikleri. Jamovi’de Compute ile borç sürdürülebilirliği what-if tabloları: büyüme +%x, faiz –%y, birincil fazla +%z → borç patikası. Uygulama: Borç kompozisyonunun (döviz–sabit/değişken) şoklara duyarlılığı.

12) Yeşil Büyüme: Karbon Yoğunluğu ve TFV

Karbon yoğunluk (CO₂/GSYH) ve enerji verimliliği ile TFV arasındaki bağ. Jamovi’de TFV büyümesi bağımlı; enerji yoğunluğu, yenilenebilir payı, karbon fiyatı/ETS kuklası bağımsız. Etkileşim (ETS × yenilenebilir payı) politika paketlerinin tamamlayıcılığını gösterir. Sonuç: Aynı büyüme için daha düşük emisyon mümkün mü?

13) Sanayi Politikası ve Kümelenme (Cluster) Etkileri

Sektörel teşvikler ve kümelenme girişimleri ölçek ekonomisi ve bilgi taşması yaratır. Jamovi’de DiD: Tedavi (teşvik/küme bölgesi) × Sonrası; bağımlı değişkenler: sektör verimliliği, ihracat, patent. Sağlamlık: paralel eğilim testi, alternatif kontrol grupları.

14) Üretkenlik Sınırı ve Verimlilik Ayrıştırması (Basit)

Tam DEA/SFA yerine jamovi’de uygulanabilir basit bir yaklaşım: TFV lideri referans alınarak verimlilik açığı = (lider TFV – ülke TFV). Zaman içinde açığın daralıp daralmadığını gösterin; yakalama dinamikleri için trend/Gecikmeli TFV farkı regresyonu.

15) Demografi ve Büyüme: Yaşlanma, Bağımlılık Oranı, Göç

Çalışma çağında nüfus payı artışı (demografik fırsat penceresi) büyümeyi destekler. Jamovi’de büyüme bağımlı; bağımlılık oranı, kadın katılımı, net göç bağımsız. Etkileşim (kadın katılımı × kreş erişimi) ile işgücü arzının politika duyarlılığı.

16) Finansal Derinlik ve Kaynak Tahsisi

Kredi/GSYH, sermaye piyasası derinliği ve tahsis verimliliği büyümeyi etkiler. Jamovi’de TFV büyümesi/büyüme bağımlı; finansal derinlik, faiz oynaklığı, firma dinamizmi (kuruluş/kapanış oranı) bağımsız. Çok yüksek kredi patlamalarında ters U ilişkisi için kare terimi eklenebilir.

17) Ticaret Açıklığı, İhracat Kompozisyonu ve Öğrenme

Açıklık (X+M)/GSYH ve ihracatın teknoloji yoğunluğu büyüme ile ilişkilidir. Jamovi’de büyüme/TFV bağımlı; açıklık, RCA endeksi, GVC katılım (varsa) bağımsız. Etkileşim (açıklık × beşerî sermaye) ile “açıklığın getirisi beceri düzeyine bağlıdır” hipotezi test edilir.

18) Kapsayıcılık Göstergeleri: Yoksulluk ve İstihdam Kalitesi

Kalkınma yalnız büyüme değildir; yoksulluk oranı, insanî gelişme, kayıt dışılık, kadın/ genç istihdamı kalite ölçüleridir. Jamovi’de kapsayıcı büyüme endeksi (normalize edilmiş bileşenlerin ortalaması) türetilir; büyüme ile eşzamanlı hareket edip etmediği kontrol edilir.

19) Şoklar ve Rejim Kırılmaları: Kriz, Salgın, Doğal Afet

Yapısal kırılmalar büyüme trendini bozar. Jamovi’de kukla (kriz/salgın/afet) ve parça-wise trend ile kırılma sonrası eğim değişimi ölçülür. Politika kartı: mali/para genişlemesi ve kamu yatırımının TFV’ye geçiş katsayıları.

20) Senaryo ve Politika Paketleri: 2030/2035 Yol Haritaları

Jamovi’de parametre tabloları kurun: yatırım/GSYH, eğitim kalitesi, Ar-Ge, kurumsal puan, açıklık, yenilenebilir payı. Üç senaryo (ihtiyatlı–temel–iddialı) için TFV ve GSYH patikaları; şelale grafiğiyle katkı ayrıştırması (sermaye, emek, TFV). Dengeleyici paketler: Ar-Ge teşviki + eğitim reformu + yönetişim iyileştirmesi.

21) Sınırlılıklar ve Sağlamlık: Ölçüm, Nedensellik, Model Riski

Sermaye stokunun türetilmesi, TFV’nin artıktan kalması, kurumsal göstergelerin ölçüm hataları ve eşanlılık sorunları. Jamovi’de robust (HC) hatalar, alt örneklem (kriz öncesi/sonrası), farklı δ ve α varsayımlarıyla duyarlılık, placebo ve alternatif fonksiyonlar (C-D vs. Translog) raporlanır.

Büyüme hızını ölçmek yetmez; büyümenin bileşimini, niteliğini ve dayanıklılığını anlamak gerekir. Bu, sermaye birikimi ve işgücü artışının ötesinde TFV/TFP’nin—yani teknoloji, organizasyon, beceri, kurum ve yeniden tahsisin—nasıl evrildiğini görmek demektir. Jamovi, bu geniş çerçeveyi pratik bir çalışma düzenine çevirir: veriyi tek dosyada toplar, dönüşümleri izlenebilir kılar, keşifsel görsellerle hikâyeyi kurar, büyüme muhasebesi ve konverjans testleriyle nicel omurgayı oluşturur, kurumsal–yenilik–yapısal dönüşüm modülleriyle neden–sonuç köprüleri kurar, senaryo ve politika paketleriyle karar almayı destekler.

Bu yazı, politika yapıcı ve analist için üç stratejik ders öneriyor:

(1) TFV merkezli düşünün. Sermaye ve emek arttırmak kısa vadede büyüme sağlar; kalıcı sıçrama TFV ile gelir. TFV, kurum–eğitim–Ar-Ge–açıklık–yenilenebilir–altyapı kombinasyonunun ürünüdür. Jamovi’de büyüme muhasebesi ve regresyonlar TFV’nin itki gücünü görünür kılar. Beşerî sermaye × Ar-Ge etkileşimini atlamayın; eğitim kalitesi olmadan Ar-Ge’nin getirisi düşer.

(2) Yapısal dönüşüm ve kapsayıcılığı birlikte ele alın. Sektör içi verimlilik artışı kadar, kaynakların yüksek verim alanlara taşınması önemlidir. Kümelenme ve sanayi politikası, ölçek ve dışsallıkları yakalamayı hedefler; ancak sosyal politikalar ve beceri dönüşümü eşlik etmezse büyüme dışlayıcı olabilir. Jamovi’de shift–share, eşitsizlik bağları ve hedefli programların DiD sonuçlarını aynı raporda göstermek, “kimin kazandığı/kaybettiği” şeffaflığını sağlar.

(3) Dayanıklılık ve yeşil dönüşüm olmadan istikrar yoktur. Büyüme volatilitesi yatırım iştahını bastırır; karbon yoğun bir büyüme patikası ise orta vadede rekabet gücü riski yaratır. Jamovi’de voltatilite modeli ve yeşil büyüme modülü (CO₂/GSYH, yenilenebilir payı, ETS kuklası) ile risk–getiri dengesi ölçülebilir. Sonuçlar, mali kurallar, rezerv tamponları ve enerji dönüşümü için zamanlamayı netleştirir.

Uygulamaya dönük kısa bir yol haritası:

1. Veri boru hattı: GSYH (reel), istihdam/çalışılan saat, yatırım–K, eğitim–H, Ar-Ge–patent, kurum–yönetişim, sektörel paylar.

2. Büyüme muhasebesi ve TFV artığını kalibre edin; katkı tablolarını üç ayda bir güncelleyin.

3. Konverjans/kurum/Ar-Ge regresyonlarını kurun; etkileşimlerle tamamlayıcılığı test edin.

4. Yapısal dönüşüm–kümelenme ve DiD etkilerini gösteren sektör kartlarını sabitleyin.

5. Senaryo–paket: eğitim reformu + Ar-Ge teşviki + yönetişim + yeşil enerji kombinasyonunu üç patikada koşturun; şelale ile katkı ayrıştırmasını üst yönetime verin.

Büyüme ve kalkınma, tek bir kaldıraçla değil, iyi tasarlanmış politika paketleriyle hızlanır. Jamovi, bu paketleri veriye dayalı, tekrarlanabilir ve anlaşılır hale getirir. Aynı dosyada TFV ve sektörel paylar, eşitsizlik göstergeleri ve borç dinamikleri, yeşil dönüşüm ve inovasyon; hepsi birlikte okunur. Böylece “daha hızlı, daha kapsayıcı ve daha dayanıklı” büyüme, bir slogandan ölçülebilir bir yol haritasına dönüşür.

Veri, modern dünyanın en değerli varlıklarından biri haline gelmiştir ve iş dünyasında, araştırmada ve karar verme süreçlerinde kritik bir rol oynamaktadır. Biz, veri analizi konusundaki tutkulu bir topluluk olarak, veri biliminin ve analizinin gücünü vurguluyoruz. Web sitemiz, işletmelerden akademisyenlere ve veri meraklılarına kadar herkesin veri analizi becerilerini geliştirmesine yardımcı olmayı amaçlayan bir kaynaktır. Misyonumuz, veri analizi sürecini anlaşılır ve erişilebilir hale getirmek, verilerin içinde gizlenen değeri açığa çıkarmak ve daha bilinçli kararlar almalarını desteklemektir.

Web sitemiz, geniş bir veri analizi yelpazesi sunmaktadır. Hangi sektörde olursanız olun veya hangi veri analizi aracını kullanıyorsanız kullanın, ihtiyaçlarınıza uygun hizmetler sunuyoruz. SPSS, R, Python, Excel veya diğer analiz araçlarını kullanarak veri madenciliği, hipotez testleri, regresyon analizi, zaman serisi tahmini, segmentasyon ve daha fazlasını içeren çeşitli analiz türlerini kapsarız. Ayrıca, öğrenmeyi kolaylaştırmak için zengin kaynaklar, öğreticiler ve interaktif araçlar sunuyoruz.