Jamovi ile Ticaret Politikası ve Uygulamaları

Ticaret politikası; gümrük tarifeleri, tarife dışı engeller (NTB), menşe kuralları, sübvansiyonlar, ihracat–ithalat kısıtlamaları, anti-damping/temdit uygulamaları, serbest ticaret anlaşmaları (STA), gümrük birlikleri ve sınırda karbon düzenlemesi (CBAM) gibi araçların bir paket halinde tasarlanması ve uygulanmasıdır. Amaç sadece “ihracatı artırmak” ya da “dış açığı kapatmak” değildir; refah, rekabet gücü, istihdam, tüketici faydası, arz güvenliği, yeşil dönüşüm ve jeo-ekonomik dayanıklılık arasında bir denge formülüne ulaşmaktır. Bu çok boyutlu denklemi yönetebilmek için veriyi toplayan, dönüştüren, görselleştiren, nedensel ve tanımlayıcı modeller üreten, senaryoları çalıştıran ve raporlamayı standartlaştıran bir analitik çalışma masasına ihtiyaç vardır.

1) Veri Mimarisi: Politika Analizi İçin Omurga

Katmanlar:

• Ürün–pazar paneli: HS6 bazında ihracat/ithalat değeri ve miktarı, partner ülke, para birimi, teslim koşulu, birim değer.

• Makro–finans göstergeleri: REER/NEER, politika faizleri, ülke risk primi (CDS/spread), büyüme, partner ithalatı (dış talep).

• Politika değişkenleri: Tarife seviyeleri (ad valorem/spesifik), NTB endeksleri, STA/GB/CBAM kuklaları, anti-damping karar tarihleri.

• Lojistik: Navlun endeksi, transit süresi, liman performansı.
  Jamovi adımları: Data → Open ile tabloları içe alın; Merge/Join ile HS–partner–yıl anahtarı üzerinde birleştirin; Compute ile reelleştirme (deflatör), kur çevrimi, gecikmeli değişkenler ve not sütunu ile tüm dönüşümleri belgeleyin.

2) Keşifsel Harita: Sepet, Pazar ve Zaman

• Treemap/Stacked area: İlk 10 ürün/pazar payı ve zaman içindeki değişim.

• Isı haritası: Bölgelere göre ihracat payı.

• Çizgi (dual axis): REER ↔ ihracat hacmi birlikte hareketi.
  Yorum: Yoğunlaşma yüksekse şok duyarlılığı artar; REER etkileri gecikmeli ve sektöre göre heterojendir.

3) Ürün–Pazar Yoğunlaşması: HHI ve Entropi

Amaç: Kırılganlık ve çeşitlendirme ihtiyacını ölçmek.
Jamovi: share_i = value_i / total; HHI = Σshare_i^2; Entropy = −Σ share_i ln share_i; zaman ekseninde grafiğe dökün. Politika: Yüksek HHI ürün/pazarlarda destekler “çeşitlendirme koşullu” tasarlanabilir.

4) Karşılaştırmalı Üstünlük (RCA) ve Niş Haritası

RCA (Balassa) ile hangi ürünlerde görece üstünlüğünüzü sayısallaştırın.

• Dünya paylarını içe alın; Compute ile RCA hesaplayın;

• Sunrise/Sunset matrisi: (RCA ↑/↓ ve pay ↑/↓) → strateji: yükselenlerde ölçek–kalite; sönenlerde dönüşüm planı.

5) Fiyat–Miktar Ayrıştırması ve Birim Değer Temizliği

Nominal değişimi miktar ve birim değer bileşenlerine ayırın. Birim değer aykırılarını (uç değer) IQR filtresiyle temizleyip reel birim değer üretin. Politika çevirisi: Fiyat itişli artış geçicidir; miktar ve çeşitlilik tabanlı artış daha dayanıklıdır.

6) Kur Geçişkenliği ve Talep Esnekliği

Model:

Δlog⁡Xt=β0+β1Δlog⁡REERt−k+β2Δlog⁡(Dıs\cTalept)+β3Δlog⁡(UVt)+ϵtΔlogXt​=β0​+β1​ΔlogREERt−k​+β2​Δlog(Dıs\c​Talept​)+β3​Δlog(UVt​)+ϵt​

Jamovi: Gecikmeler Compute ile; etkileşim (REER × ithal ara payı) ile maliyet kanalı; toplam kısa-orta dönem katsayıtabloları. J-eğrisi sezgisini sınayın: kısa dönem negatif, orta dönemde toparlanma?

7) Gravity (Yerçekimi) Modeli ile Politika Etkileri

Kesit düzeyinde:

log⁡Tradeij=α+β1log⁡GDPi+β2log⁡GDPj−β3log⁡Distanceij+γZij+ϵlogTradeij​=α+β1​logGDPi​+β2​logGDPj​−β3​logDistanceij​+γZij​+ϵ

ZijZij​: STA, ortak dil/sınır, kolonyal bağ. Jamovi Linear Regression ile STA kuklası katsayısı politika etkisinin özlü ölçüsüdür. Panel gerekiyorsa R eklentisi ile sabit etkiler.

8) Farkların Farkı (DiD): Tarife–NTB–Anti-Damping Şokları

Doğal deney: Tedavi (tarife indirimi ya da NTB gevşemesi gören HS6–pazar) × Sonrası.
Jamovi: treatment * post etkileşimi → β politika etkisi; paralel eğilim görselleştirmesi (öncesi trendler). Rapor:“Tarife indirimi sonrası tedavi grubunda miktar +%x (g.a. [a;b])”.

9) Menşe Kuralları ve Sapma Etkileri

Menşe kümülatifliği (ör. bölge içi girdinin menşe kabulü) esnekse ticaret akışı artar; sıkı ise sapma ve idari yük çıkar. Jamovi’de menşe esneklik indeksi kuklası ve Gravity/DiD ile etkisini ölçün. Örnek: Kümülatifliğin genişlediği STA’da ara mal ticareti +%y.

10) Lojistik–Navlun Kanalı: Erişim ve Fiyatlama

Navlun artışları marjları ve fiyatları baskılar; teslim süresi pazar erişimini etkiler.
Jamovi: Navlun endeksi/teslim süresi bağımsız; birim değer ve hacim bağımlı. Olay penceresi: Yeni liman/hat devreye girişi öncesi–sonrası. Politika: Lojistik destek–depolama–rota çeşitlendirmesi.

11) CBAM ve Karbon Maliyeti: Rekabet ve Uyum

Sınırda karbon düzenlemesi, karbon yoğun sektörlerde “gölge vergi” yaratır.
Jamovi: Sektörel CO₂ yoğunluğu, karbon fiyatı/ETS kuklası ve CBAM sonrası kukla ile DiD; bağımlılar: ihracat birim değeri, hacim, marj. Etkileşim (CO₂ yoğunluğu × CBAM) ile hedef sektörler. Politika çevirisi: Verimlilik ve temiz teknoloji yatırımı için gereken karşılaştırmalı maliyet.

12) İhracat Destekleri ve Hedefleme Kalitesi

Fuar, marka/kalite sertifikası, kredi/garanti programlarının etkisini ölçün.
Jamovi: DiD (destek alan × sonrası) ile β etkisi; yardım alma olasılığı logiti ile ROC/AUC → hedefleme doğruluğu. Sızıntı–dışarıda kalma oranları (program alan ama başarı sağlamayan / başarı sağlayıp almayan).

13) Girdi Bağımlılığı ve Kur Riski: Ara Mal Eşiği

Yüksek ithal ara paylı sektörler kur şoklarına daha hassas olabilir.
Jamovi: intermediate_share türetin; (REER × ara pay) etkileşim ile hassasiyeti görün; hedging var/yok kuklası ile DiD (kur şoku sonrası fiyat ayarlaması). Politika: Hedging teşviki, yerlileşme ve tedarik çeşitlendirmesi.

14) Tüketici Refahı ve Fiyat Etkileri: Tarife–NTB Dengelemesi

Tarife/NTB değişimleri tüketici fiyatları ve çeşitlilik üzerinden refah etkisi doğurur.
Jamovi: İthal birim değerleri ve perakende fiyat endeksi ilişkisini (gecikmeli) test edin; çeşit sayısı (HS6 sayısı) → “fiyat–çeşit” dengesi. Politika: Yüksek koruma = kısa vadede üretici, uzun vadede tüketici kaybı riski.

15) Pazar Girişi, Öğrenme ve Kalıcılık

Yeni pazar başarısının ilk yılları kritiktir.
Jamovi: Firma/HS6–pazar kohortları; girişten itibaren 1–5. yıl performansı. Logit/Survival (R eklentisi): “Pazarda kalma”nın belirleyicileri (teslim süresi, birim değer, destekler, navlun). Politika: İlk iki yıl yoğun destek ve danışmanlık.

16) Ticaretin Teknoloji Tarafı: Hizmet ve Dijital Akışlar

Hizmet ticareti (İBT, yazılım, lisans) ve veri akışlarının belirleyicileri.
Jamovi: Bağımlı: hizmet ihracatı; bağımsız: genişbant yaygınlığı, beceri göstergesi, düzenleyici kalite. Örnek:Düzenleyici iyileşme + genişbant ↑ → hizmet ihracatında elastikiyet.

17) Anti-Damping ve Telafi Edici Vergiler

Koruma önlemlerinin etkisini ürün-pazar olay penceresi ile ölçün.
Jamovi: Karar tarihini t0 alıp ±8 çeyrek penceresinde birim değer, hacim, pazar payı farklarını raporlayın; placeboürün/pazarlarla sağlamlık.

18) Arz Güvenliği ve Stratejik Ürün Sepeti

Kritik girdiler (enerji, nadir metaller, ilaç etkin maddeler) için arz riski endeksi oluşturun.
Jamovi: HHI (tedarikçi ülke), politik risk indeksi, seviye stok/gün ölçümüyle risk skoru üretin. Senaryo: Tedarikçi düşüşü %x → fiyat/hacim etkisi; karar kartı: alternatif tedarik–stok–ikame.

19) Senaryo–Stres Testi: Kur–Talep–Navlun ve Politika Paketleri

Parametre tablosu: kur +%10, partner talebi –%5, navlun +%20, tarife indirimi –y, CBAM maliyeti +z.
Jamovi: Temel ve şok senaryolarını çalıştırın; fark grafikleri ile ürün/pazar bazlı etkileri gösterin. Politika kartı: Hangi pazar yeniden fiyatlanmalı, hangi üründe yerlileşme/ikame, hangi lojistik rotaya teşvik?

20) Sınırlılıklar ve Sağlamlık Protokolü

• Ölçüm: Birim değer aykırılıkları, eksik miktar;

• Nedensellik: STA/anti-damping seçilimi;

• Eşanlılık: Kur–akım–fiyat birlikte belirlenir.
  Jamovi uygulaması: HC/White hatalar, alternatif gecikmeler, alt örneklem (kriz/normal), placebo kontrolleri, farklı kontrol grupları ve öncesi trend görselleştirmesi.

Ticaret politikası, “tek kaldıraçla” yönetilemeyecek kadar çok boyutludur. Tarifeyi indirirken tüketici refahını artırır, fakat hassas sektörlerde istihdam kaygısı doğabilir; NTB’leri sadeleştirirken kalite altyapısına yatırım şarttır; STA imzalarken menşe kurallarının esnekliği ve idari maliyeti dikkate alınmalıdır; CBAM, karbon yoğun sektörlerde gölge vergi etkisi yaratır ama doğru tasarlanmış bir yeşil dönüşüm paketi ile rekabet gücü artırılabilir. Bu dengeyi kurmanın yolu, ölçmek, anlamak ve tekrarlanabilir biçimde raporlamaktır.

Jamovi, bu disiplinin pratik aracıdır:

• Görünürlük: HHI/Entropi ile yoğunlaşma ve kırılganlık; RCA ile niş ve uzmanlık; fiyat–miktar ayrıştırmasıyla büyümenin niteliği.

• Nedensellik: Gravity ve DiD ile STA/tarife/NTB/anti-damping/CBAM gibi politika şoklarının etki büyüklüğü + güven aralığı ile ölçülmesi.

• Risk–Senaryo: Kur–talep–navlun şokları ve politika kombinasyonlarının ürün/pazar bazlı karar kartlarına çevrilmesi.

• Yönetilebilirlik: Dönüşümlerin (reelleştirme, gecikme, etkileşim) notlanması, aynı raporun veri güncellenince otomatik yenilenmesi, iç paydaşlarla ortak bir dil oluşturması.

Stratejik üç mesaj:
(1) Çeşitlendirme sigortadır. Yüksek HHI’lı ürün/pazarlarda “çeşitlendirme koşullu” destekler ve pazar araştırması yatırımı, şoklara dayanıklılığı artırır.
(2) Politika paketleri birlikte çalışır. STA + lojistik reform + kalite altyapısı; CBAM uyumu + verimlilik/temiz teknoloji hibeleri; kur riski yönetimi + ithal ara payı stratejisi… Jamovi’de etkileşim terimleri ve senaryolar bu tamamlayıcılığı sayısallaştırır.
(3) Refah ve rekabet birlikte tasarlanmalı. Tüketici fiyatı, ürün çeşitliliği, üretici marjı ve istihdam etkilerini aynı tabloda okumadan “başarı” ilan edilmemelidir. Jamovi, her politika için çok ölçütlü bir değerlendirme (etki büyüklüğü, bütçe maliyeti, dağılımsal etki, karbon izi) üretir.

Uygulama yol haritası:

1. Veri boru hattını kurun (HS6–partner–zaman; makro/finans; politika; lojistik).

2. Çekirdek panel: HHI/Entropi, RCA, birim değer–miktar ayrıştırması, kur geçişkenliği–talep esnekliği.

3. Nedensel modüller: Gravity ve DiD (tarife, NTB, STA, anti-damping, CBAM).

4. Risk–senaryo: Kur–talep–navlun + politika paketleri; ürün/pazar karar kartları.

5. İletişim: Etki büyüklüğü + güven aralığı + belirsizlik; sade görseller; metod ekinde varsayımlar ve sağlamlık testleri.

Ticaret politikası, şirket kararlarından kamu bütçesine, tüketici refahından iklim taahhütlerine kadar her şeyi etkiler. Jamovi, analizi masaüstüne indirir; veriyle konuşan, belirsizliği dürüstçe anlatan ve kararları “kanıt”a bağlayan bir kültür inşa eder. Bu kültür; daha dayanıklı tedarik zincirleri, daha akıllı teşvikler, daha adil ve yeşil bir açıklık profili ve nihayetinde sürdürülebilir rekabet gücünün temelidir.

Veri, modern dünyanın en değerli varlıklarından biri haline gelmiştir ve iş dünyasında, araştırmada ve karar verme süreçlerinde kritik bir rol oynamaktadır. Biz, veri analizi konusundaki tutkulu bir topluluk olarak, veri biliminin ve analizinin gücünü vurguluyoruz. Web sitemiz, işletmelerden akademisyenlere ve veri meraklılarına kadar herkesin veri analizi becerilerini geliştirmesine yardımcı olmayı amaçlayan bir kaynaktır. Misyonumuz, veri analizi sürecini anlaşılır ve erişilebilir hale getirmek, verilerin içinde gizlenen değeri açığa çıkarmak ve daha bilinçli kararlar almalarını desteklemektir.

Web sitemiz, geniş bir veri analizi yelpazesi sunmaktadır. Hangi sektörde olursanız olun veya hangi veri analizi aracını kullanıyorsanız kullanın, ihtiyaçlarınıza uygun hizmetler sunuyoruz. SPSS, R, Python, Excel veya diğer analiz araçlarını kullanarak veri madenciliği, hipotez testleri, regresyon analizi, zaman serisi tahmini, segmentasyon ve daha fazlasını içeren çeşitli analiz türlerini kapsarız. Ayrıca, öğrenmeyi kolaylaştırmak için zengin kaynaklar, öğreticiler ve interaktif araçlar sunuyoruz.