Jamovi ile Uluslararası Ekonomik İlişkiler Analizi

Uluslararası ekonomik ilişkiler; ticaret, sermaye hareketleri, döviz kurları, çok taraflı anlaşmalar, bölgesel entegrasyonlar, küresel tedarik zincirleri, teknoloji ve veri akışları, emtia fiyatları ve jeo-ekonomik risklerin aynı anda birbirini etkilediği, yüksek bağlantılı bir ağdır. Bu ağda bir düğüme (örneğin bir ülkenin para politikasına, liman grevine ya da teknoloji kısıtlarına) gelen şok, kısa sürede fiyatlar, miktarlar ve beklentiler üzerinden bütün haritaya yayılır. Dolayısıyla analistin işi yalnız geçmişi raporlamak değil, mekanizma okumaktır: hangi kanaldan, hangi gecikmeyle, hangi büyüklükte etkiler oluşuyor; hangi alternatif güzergâhlar devreye giriyor; hangi politika bileşimi hasarı azaltıyor ya da fırsatı büyütüyor?

1) Veri Mimarisi: Çok Kaynaklı Uluslararası Seti Kurmak

Uluslararası analiz, farklı birim ve frekanslarda veri gerektirir:

• Ticaret: Ürün (HS2/4/6), ülke/partner, değer (USD/EUR), miktar, birim değer, teslim koşulları;

• Makro–finans: GSYH, kişi başına gelir, REER/NEER, politika faizleri, sermaye hesabı bileşenleri (FDI/portföy/diğer);

• Risk–fiyat: CDS/bond spread, petrol–gaz–metal endeksleri, navlun (ör. baltık endeksi) ve konteyner fiyatları;

• Politika–kurum: STA/Gümrük Birliği/CBAM vb. kuklalar, ticaret kısıtları, ihracat yasakları, yaptırımlar;

• Lojistik: Transit süreleri, liman performansı, gümrük işlem süresi, sınır bekleme.

Jamovi akışı:

1. Data → Open ile CSV/XLSX/JSON dışa aktarılmış tabloları içe alın;

2. Merge/Join ile HS–SITC–ISIC köprüleri ve partner ülke meta verilerini (mesafe, ortak dil, sınır) bağlayın;

3. Compute ile reelleştirme (deflatör), kur çevrimi ve z-skor standardizasyonu yapın;

4. Ürün–pazar–zaman düzleminde benzersiz anahtar (year, hs6, partner) ile veri tutarlılığını kontrol edin;

5. Dönüşümleri “not” sütununda belgeleyin (tekrarlanabilirlik için kritik).

---

2) Keşifsel Görseller: Büyük Resmi Çizmek

• Stacked area: İhracat sepetinin (ürün/teknoloji yoğunluğu) zaman içindeki evrimi;

• Haritalı ısı: Pazar paylarının bölge bazında yoğunlaşması;

• Dual axis line: Dış ticaret dengesi ↔ REER birlikte hareketi;

• Treemap: İlk 10 ürün veya partnerde yoğunlaşma;

• Box/Violin: Birim değer dağılımları ve aykırılar.

Yorum ipucu: Pazar/ürün çeşitliliğinin düşük olduğu yerde volatilite yüksek olur; REER ile ihracat hacmi arasındaki ilişki genellikle gecikmeli ve sektöre göre farklıdır.

---

3) Ürün–Pazar Yoğunlaşması: HHI ve Entropi

Uluslararası ilişkilerde kırılganlık analizi için yoğunlaşma şarttır.

• HHI =∑si2=∑si2​ (i: ürün ya da ülke payı), Shannon Entropi =−∑silog⁡si=−∑si​logsi​.

• Jamovi’de Compute ile payları hesaplayın; HHI ve Entropi’yi zaman ekseninde izleyin.

• Politika yorumu: HHI↑ → şoklara duyarlılık ↑; çeşitlendirme gereği. Entropi, küçük paylı ancak çok sayıda pazarın riski nasıl dağıttığını gösterir.

---

4) Karşılaştırmalı Üstünlük ve Yükselen Nişler: RCA

Balassa RCA göstergesi ile hangi ürünlerde açıklanmış üstünlüğümüz var?

• Dünya payları referansını içe alın; Compute ile RCAyı ürün bazında hesaplayın;

• RCA>1 olan kalemler için birim değer–miktar dinamiklerini ayrı izleyin;

• Sunrise/Sunset kategorileri: artan RCA + artan pay (yükselen), düşen RCA + düşen pay (sönen).

---

5) Fiyat–Miktar Ayrıştırması ve Birim Değer Analizi

Nominal ihracat artışı fiyat etkisi (birim değer) ve hacim etkisine ayrılmalıdır.

• Jamovi’de unit_value = value/quantity; reelleştirdikten sonra ketenpereye gelmiş birim değer dalgalanmalarını outlier filtreleriyle temizleyin;

• Decomposition: Δİhracat ≈ (ΔBirim Değer) + (ΔMiktar).

• Politika yorumu: Fiyat odaklı artış kırılgan; hacim tabanlı ve çeşitlendirilmiş artış dayanıklıdır.

---

6) Kur Geçişkenliği ve Talep Esneklikleri

İhracat hacmi bağımlı; REER, partner ithalatı (talep vekili), birim değer ve gecikmeli terimler bağımsız:

Δlog⁡Xt=β0+β1Δlog⁡REERt−k+β2Δlog⁡Dıs\cTalept+β3Δlog⁡UVt+ϵtΔlogXt​=β0​+β1​ΔlogREERt−k​+β2​ΔlogDıs\c​Talept​+β3​ΔlogUVt​+ϵt​

• Jamovi’de gecikmeler Compute ile üretilir;

• Etkileşim: (REER × ithal ara payı) ile maliyet kanalı;

• J-eğrisi için kısa/orta dönem toplam katsayıları raporlayın.

---

7) Yerçekimi (Gravity) Modeli: Ticaretin Omurgası

Basit kesit yaklaşımı:

log⁡Tradeij=α+β1log⁡GDPi+β2log⁡GDPj−β3log⁡Distanceij+γZij+ϵlogTradeij​=α+β1​logGDPi​+β2​logGDPj​−β3​logDistanceij​+γZij​+ϵ

• ZijZij​: STA, ortak sınır, dil, kolonyal bağ;

• Jamovi’de çoklu regresyon; STA kuklasının katsayısı politika etkisinin özlü ölçüsüdür;

• Panel gerekiyorsa R eklentisi; jamovi çekirdeğinde yıl bazlı yinelemeli kesit uygulanabilir.

---

8) Ticaret Politikaları: Tarifeler, NTB ve DiD Tasarımları

Politika değişimleri için Doğal Deney mantığı:

• Tedavi: tarife indirimi/uyumu olan ürün–pazar;

• Kontrol: benzer fakat etkilenmeyen çiftler;

• Jamovi’de etkileşim terimi (Tedavi × Sonrası) ile DiD.

• Sonuç: β>0 ise ticaret kolaylaştırma etkisini sayısallaştırır; güven bantlarıyla raporlayın.

---

9) Küresel Değer Zinciri (GVC) Katılımı ve İthal Ara Malı Bağı

Girdi–çıktı bağlantıları yoksa proxy olarak ithal ara payı kullanın.

• Jamovi’de intermediate_import_share türetin; ihracat performansı üzerinde etkisini test edin;

• Etkileşim: (Ara pay × REER) ile kur şoklarına duyarlılık;

• Yorum: Yüksek ara paylı sektörlerde kurun kısa dönem etkisi negatif olabilir.

---

10) Lojistik ve Transit Süresi: Tedarik Maliyeti Kanalları

Teslim süresi ve navlun dış pazara erişimi belirler.

• Jamovi’de transit süresi/lojistik endeksini bağımsız alıp birim değer–hacim üzerindeki etkisini test edin;

• Olay penceresi: yeni liman/hat devreye girişi öncesi–sonrası;

• Politika: Depolama, sözleşme tasarımı, rota çeşitlendirmesi.

---

11) Enerji–Emtia Fiyat Kanalları

Petrol/gaz/metallerdeki artışlar maliyet ve gelir kanallarından işler.

• Jamovi’de emtia endeksi bağımsız; ihracat birim değeri/hacmi ve dış ticaret dengesi bağımlı;

• Sektör etkileşimi: (Emtia × enerji yoğun sektör kuklası) ile heterojen etki.

---

12) Ülke Risk Primi, Sermaye Akımları ve Kur

CDS/bond spread ve portföy/FDI akımları; kur ve finansal koşullar arasında köprü kurar.

• Jamovi’de VAR-light için gecikmeli OLS denklemleri: kur, risk primi, akımlar, faiz;

• Şok ayrıştırması mümkün değilse olay kuklalarıyla öncesi–sonrası kıyaslayın;

• Politika: Rezerv tamponu, makro ihtiyati ayarlar, kurumsal tahvil piyasası derinliği.

---

13) Bölgesel Bloklar ve Entegrasyon Etkileri

Gümrük Birliği/Serbest Ticaret Alanı/Ortak Pazar etkileri:

• Jamovi’de STA ve “blok-içi” kuklaları; gravity’de ayrı katsayı;

• Örnek yorum: Blok-içi ticaret, blok-dışı benzer ülke çiftlerine göre %x daha yüksek (g.a. [a;b]).

---

14) Teknoloji, Veri ve Hizmet Ticareti

Dijital hizmetler ve veri akışları sınır ötesi ölçümü zor ama büyüyen alanlardır.

• Proxy: bilişim-iletişim ihracatı, bulut abonelikleri, patent-lisans gelirleri;

• Jamovi’de hizmet ticareti bağımlı; genişbant yaygınlığı, beceri göstergeleri, düzenleyici kalite bağımsız.

---

15) Jeo-Ekonomik Risk Endeksleri ve Ticaret Yeniden Yönlenmesi

Jeopolitik gerilim, yaptırım ve teknoloji kısıtları; yeniden yönlenme yaratır.

• Jamovi’de risk endeksi (z-skor) bağımsız; pazar payı değişimi bağımlı;

• Etkileşim: (Risk × mesafe/lojistik) ile yakın pazarların tamponlayıcı etkisi.

---

16) Döviz Kuru Rejimi, Hedging ve Fiyatlama-Davranışı

Faturalama para birimi (USD/EUR) ve kur rejimi, firmaların fiyatlama kararlarını şekillendirir.

• Jamovi’de para birimi kuklası ekleyin; kur geçişkenliği katsayısı faturalama para birimine göre farklı mı?

• Uygulama: Hedging kullanım oranı (var/yok) ile kur şoku sonrası fiyat ayarlaması arasındaki fark (DiD).

---

17) Pazar Girişi, Öğrenme ve Kalıcılık

Yeni pazara girişte ilk yıllar kritiktir; öğrenme eğrisi vardır.

• Jamovi’de firma/ürün-pazar kohortu oluşturun; girişten itibaren 1–5. yıl ihracat performansını izleyin;

• Survival (R eklentisi) veya logit: “Pazarda kalma” olasılığı = f(birim değer, teslim süresi, destekler).

---

18) İhracat Destekleri ve Etki Değerlendirmesi

Fuar, marka-turquality, kredi/garanti programları…

• Jamovi’de DiD: destek alan firma/ürün-pazar × sonrası;

• Hedefleme kalitesi: ROC/AUC ile “destek alanların başarı olasılığı” tahmini; sızıntı/dışarıda kalma.

---

19) Senaryo ve Stres Testleri: Kur–Talep–Navlun Paketleri

Parametre tabloları: kur +%10, partner talebi –%5, navlun +%20.

• Jamovi’de temel ve şok senaryolarını koşturun; ihracat/ithalat, denge, birim değer, pazar payı farklarını grafikle raporlayın;

• Karar kartı: Hangi pazar/üründe çeşitlendirme veya sözleşme yeniden fiyatlaması öncelikli?

---

20) Raporlama ve Paydaş İletişimi

• Etkileşimli pano: HHI/Entropi, RCA, kur geçişkenliği, gravity/DiD sonuçları, risk endeksi, senaryo kartları;

• Politika dili: “STA sonrası hedef pazarda ihracat +%x (g.a. [a;b])”; “Kur şoku kısa dönemde –%p, 1 yıl içinde +%q etkili.”

---

21) Sınırlılıklar ve Sağlamlık

• Ölçüm: Birim değer aykırılıkları, eksik miktar;

• Nedensellik: Seçilim—STA’yı zaten ticareti artan ülkeler imzalıyor olabilir;

• Eşanlılık: Kur ve sermaye akımları birlikte belirlenir;

• Sağlamlık: HC/White hatalar, alternatif gecikmeler, alt örneklem (kriz/normal), placebo ve farklı kontrol grupları.

Uluslararası ekonomik ilişkiler, basit “ihracat-ithalat” toplamlarından ibaret değildir; fiyat–miktar, kur–talep, lojistik–risk, politika–kurum ve sermaye–kur kanallarının birlikte işlediği bir sistemdir. İyi bir analiz, bu kanalları ölçer, etki büyüklüğü–belirsizlik ile raporlar ve eyleme döner. Jamovi, tam da bu noktada, veriyi bir karar altyapısına dönüştürür:

• Görünürlük: HHI/Entropi ile kırılganlık; RCA ile konum; birim değer–hacim ayrıştırmasıyla fiyat/hacim sürücüleri;

• Nedensellik: Gravity ve DiD ile politika etkileri; kur geçişkenliği ve talep esneklikleri; lojistik/enerji kanalı;

• Dayanıklılık: Risk endeksi ve senaryolarla şoklara hazırlık; alternatif pazar ve sözleşme stratejileri;

• Yönetilebilirlik: Tek dosyada notlanmış dönüşümler, standart rapor şablonları, tekrarlanabilir akış.

Buradan hareketle üç stratejik ders:
(1) Çeşitlilik bir sigortadır. Ürün ve pazar yoğunlaşmasını düşürmek, kur–talep–lojistik şoklarının bilanço etkisini azaltır. Jamovi’de HHI/Entropi ve senaryo kartlarıyla çeşitliliğin getirisini sayısallaştırın.
(2) Politikayı ölçmeden yönetemezsiniz. STA, navlun desteği, ihracat kredisi, teknoloji kısıtları… Hepsi DiD/gravity çerçevesinde ölçülebilir; karar “kanıt” üzerine kurulmalı.
(3) Kur-finans-ticaret üçgenini birlikte yönetin. REER, ülke risk primi, sermaye akımları ve faturalama para birimi; ihracat fiyatlaması ve hacmi üzerinde eşzamanlı çalışır. Jamovi’de gecikmeli denklemler ve olay pencereleriyle üçgeni aynı grafikte görün.

Uygulamaya dönük yol haritası:

1. Veri boru hattı (ticaret–makro–risk–lojistik) ve HS→SITC→ISIC köprüsünü kurun; dönüşümleri belgelyin.

2. Çekirdek panel: HHI/Entropi, RCA, birim değer–miktar ayrıştırması, kur geçişkenliği/ talep esneklikleri.

3. Nedensel modüller: Gravity (STA/mesafe/dil/sınır) ve DiD (tarife/NTB/lojistik/ destek).

4. Risk–senaryo: Kur–talep–navlun paketleri; pazar/ürün bazlı karar kartları.

5. İletişim: Etki büyüklüğü + güven aralığı + belirsizlik; görsellerle tek bakışta anlaşılır rapor.

Kısa vadede bu disiplin, sipariş iptali ve marj daralması gibi riskleri azaltır; orta vadede pazar kalıcılığı ve fiyatlama gücünü artırır; uzun vadede ise jeo-ekonomik dalgalanmalara karşı dayanıklı, yüksek katma değerli bir dışa açıklık profili inşa eder. Jamovi; analisti, yöneticiyi ve politika yapıcıyı aynı sayfada buluşturan sessiz ama güçlü bir altyapıdır: veriyi hikâyeye, hikâyeyi karara, kararı ölçülebilir etkiye dönüştürür.

Veri, modern dünyanın en değerli varlıklarından biri haline gelmiştir ve iş dünyasında, araştırmada ve karar verme süreçlerinde kritik bir rol oynamaktadır. Biz, veri analizi konusundaki tutkulu bir topluluk olarak, veri biliminin ve analizinin gücünü vurguluyoruz. Web sitemiz, işletmelerden akademisyenlere ve veri meraklılarına kadar herkesin veri analizi becerilerini geliştirmesine yardımcı olmayı amaçlayan bir kaynaktır. Misyonumuz, veri analizi sürecini anlaşılır ve erişilebilir hale getirmek, verilerin içinde gizlenen değeri açığa çıkarmak ve daha bilinçli kararlar almalarını desteklemektir.

Web sitemiz, geniş bir veri analizi yelpazesi sunmaktadır. Hangi sektörde olursanız olun veya hangi veri analizi aracını kullanıyorsanız kullanın, ihtiyaçlarınıza uygun hizmetler sunuyoruz. SPSS, R, Python, Excel veya diğer analiz araçlarını kullanarak veri madenciliği, hipotez testleri, regresyon analizi, zaman serisi tahmini, segmentasyon ve daha fazlasını içeren çeşitli analiz türlerini kapsarız. Ayrıca, öğrenmeyi kolaylaştırmak için zengin kaynaklar, öğreticiler ve interaktif araçlar sunuyoruz.