Tez Anket Analizi Nasıl Yapılır? Veri Girişinden Bulgular Bölümüne SPSS ve Excel Yol Haritası

Kısa cevap: Tez anket analizi altı adımda ilerler: veriyi doğru kodlarsınız, eksik ve tutarsız yanıtları temizlersiniz, betimsel istatistikleri çıkarırsınız, güvenirliği kontrol edersiniz, araştırma sorunuza uygun testi uygularsınız ve bulguları APA 7 dilinde yazarsınız. Bu rehber vaka öyküsü değil; veri girişinden bulgular bölümüne uzanan pratik bir süreç haritasıdır.

Aşağıda öğretim amaçlı kurgusal bir veri setiyle (n = 210) ilerliyoruz. Önce SPSS Variable View ve Excel başlık satırını kuruyoruz. Ardından frekans kontrolleri, Cronbach alfa, bağımsız örneklem t testi ve korelasyon çıktılarını satır satır okuyoruz. Son bölümde ise aynı bulguların tez metnine nasıl aktarılacağını örnek cümlelerle gösteriyoruz. Anket tasarımı ayrı bir konudur; soru yazımı için anket tasarımı rehberimize bakabilirsiniz.

Tez anket analizi nedir, hangi adımlardan oluşur?

Tez anket analizi, anket yoluyla toplanmış yanıtların araştırma sorularına dönüştürülmesi sürecidir. Süreç; veri girişi, temizleme, betimsel özetler, güvenirlik, hipotez testleri ve bulgular yazımını kapsar. Anket yönteminin genel çerçevesine Vikipedi’deki anket maddesinden de bakabilirsiniz; burada ise tezinizdeki uygulama sırasına odaklanıyoruz.

Birçok öğrenci önce testi seçmeye çalışır. Oysa önce değişken sözlüğünü ve araştırma sorularını netleştirmek gerekir. Örneğin “cinsiyete göre tutum farkı” sorusu ölçek puanı ister; “madde 3’e kimler katılıyor” sorusu ise frekans ve yüzde ister. Dolayısıyla aynı dosyada hem madde düzeyinde hem ölçek düzeyinde analiz planı çıkabilir.

Bu yol haritası, Likert tipi ölçekli tezlerin büyük kısmına uyar. Karmaşık örnekleme ağırlıkları, tabaka veya küme tasarımı varsa süreç uzar; o durumda karmaşık anket verisi analiz süreci yazımızdaki tasarım değişkenleri adımlarını da eklemeniz gerekir. Öte yandan düz rastgele veya kolayda örneklemle toplanmış lisans/yüksek lisans anketlerinde yukarıdaki altı adım genellikle yeterlidir.

Ayrıca bu yazı, daha önce yayımladığımız vaka odaklı anket örneklerinin yerine geçmez. Örneğin 500 katılımcılı bir bulgu anlatımı için anket verisi analizi örneğine bakabilirsiniz. Buradaki amaç ise “elimde ham Excel var, teze nasıl götürürüm?” sorusuna yanıt vermektir.

SPSS ve Excel’de anket verisi nasıl girilir?

Veri girişinin kalitesi, sonraki bütün testleri belirler. Dolayısıyla her satır bir katılımcı, her sütun bir değişken olmalıdır. Önce bir değişken sözlüğü yazın; sonra yazılıma geçin. Kurgusal örneğimizin sözlüğü şöyledir:

SPSS’te Variable View sekmesinde her madde için Values etiketlerini girin (1 = Kesinlikle katılmıyorum … 5 = Kesinlikle katılıyorum). Likert maddelerinde Measure = Ordinal, hesaplayacağınız ölçek puanında Measure = Scale seçin. Boş yanıtı sıfır yazmayın; hücreyi boş bırakın ya da 9 gibi bir kodu Discrete missing olarak tanımlayın.

Excel kullanıyorsanız birinci satırı değişken adlarına ayırın ve ikinci satırdan itibaren yalnızca sayıları yazın. Veri → Veri Doğrulama ile Likert sütunlarını 1–5 aralığına kilitlemek, yanlış girişi azaltır. Ayrıca metin olarak girilmiş “5” ile sayı 5’i karıştırmayın; DEĞER işlevi veya Metni Sütunlara Dönüştür ile sayısallaştırın.

Bunun yanı sıra Google Forms, Microsoft Forms veya SurveyMonkey dışa aktarımında sütun adları uzun soru metinleri olabilir. Bunları U1, U2 gibi kısa adlara çevirin; tam metni ise bir kod kitabında saklayın. Böylece SPSS çıktıları okunabilir kalır ve Word tablolarına aktarım kolaylaşır.

Likert maddelerinde ters madde varsa bunu giriş aşamasında işaretleyin. Ters maddelerin nasıl dönüştürüleceğini ve Cronbach alfa etkisini Likert ölçeği analizi rehberimizde ayrıntılı anlattık; bu yazıda yalnızca sürecin içindeki yerini hatırlatıyoruz.

Anket verisi nasıl temizlenir?

Ham dosyayı doğrudan teste sokmak, en sık görülen hatadır. Bu nedenle önce frekans tablosuyla her değişkenin alabileceği değerleri kontrol edin. SPSS’te Analyze → Descriptive Statistics → Frequencies yolunu açın; Excel’de ise COUNTIF veya PivotTable kullanın.

Örneğin Likert sütununda 0, 6 veya 55 görürseniz veri giriş hatası vardır. Asıl form ya da platform kaydıyla düzeltin; tahminle doldurmayın. Tamamen boş satırları silmek genellikle doğrudur. Buna karşın birkaç maddesi boş olan katılımcıları hemen atmayın; ölçek puanını MEAN.n ile hesaplayarak kısmi yanıtları koruyabilirsiniz.

Düz çizgi yanıtlar (bütün maddelere aynı puan) ve aşırı hızlı tamamlanan çevrim içi anketler de şüphelidir. Bunları silmek zorunlu değildir; ancak duyarlılık analizinde “bu 2 satır çıkınca sonuç değişiyor mu?” diye bakmanız jüriye güven verir. Özellikle çevrim içi toplanan veride IP veya süre bilgisi varsa, aşırı kısa süreleri ayrıca raporlayabilirsiniz.

Sonuç olarak temizleme adımını yöntem bölümünde bir paragraf ve gerekirse bir ek tabloyla belgelemenizi öneririz. “Veriler temizlendi” demek yetmez; kaç satırın neden çıkarıldığını yazmak gerekir.

Betimsel istatistikler ve çapraz tablolar nasıl çıkarılır?

Hipotez testinden önce örneklemi tanıtın. Örneğin cinsiyet, sınıf ve yaş grubu gibi değişkenler için frekans ve yüzde; ölçek puanı için ortalama ve standart sapma yeterlidir. SPSS’te Frequencies ve Descriptives, Excel’de PivotTable ve ORTALAMA/STDSAPMA bu işi görür.

Örneğin kurgusal veri setimizde kadın katılımcı oranı %54,3 (n = 114), erkek oranı %45,7 (n = 96) çıktı. TUTUM puanının ortalaması 3.52, standart sapması 0.74’tür. Bu özet, bulguların ilk tablosunu oluşturur ve okuyucuya örneklemin genel görüntüsünü verir.

Buna ek olarak çapraz tablolar iki kategorik değişkenin kesişimini gösterir. Analyze → Descriptive Statistics → Crosstabs yolunda satıra sınıfı, sütuna memnuniyet kategorisini koyun; Cells içinde satır yüzdesini işaretleyin. Excel’de PivotTable ile aynı tabloyu kurabilirsiniz. Ancak yüzdeleri yorumlarken payda büyüklüğüne dikkat edin; n = 8 olan bir hücredeki %50, n = 80 olan hücredeki %50 ile aynı ağırlıkta değildir.

Ayrıca betimsel tabloları APA 7’ye göre düzenleyin: dikey çizgi kullanmayın, ondalıkları tutarlı yazın ve tablo notunda n değerini belirtin. Bu biçim kurallarını bir sonraki bulgular adımında da kullanacağız.

Tez anket analizinde güvenirlik nasıl kontrol edilir?

Ölçek kullanan her tez anket analizi, iç tutarlılık kontrolü olmadan eksik kalır. SPSS’te Analyze → Scale → Reliability Analysis yolunu açın; U1–U8 maddelerini (ters maddeler dönüştürülmüş haliyle) Items kutusuna taşıyın. Statistics içinde Item, Scale ve Scale if item deleted kutularını işaretleyin.

Cronbach alfa formülü α = k/(k−1) × (1 − Σs²ᵢ/s²ₜ) şeklindedir. Kurgusal örneğimizde k = 8, madde varyansları toplamı 7.10, toplam puan varyansı 28.40’tır. Böylece α = 1.143 × (1 − 0.250) ≈ .86 bulunur. Sonuç olarak alfa .70’in üzerinde olduğu için ölçeğin bu örneklemde kabul edilebilir iç tutarlılık gösterdiğini yazabilirsiniz.

Bununla birlikte yalnızca alfaya bakmayın. Düzeltilmiş madde-toplam korelasyonu .30’un altında olan maddeleri ve “madde silinirse alfa” sütununu birlikte okuyun. Negatif madde-toplam görürseniz ilk şüpheniz ters madde unutulması olmalıdır. Ölçek geliştirme/uyarlama yapıyorsanız faktör analizi de gerekir; bu rehber ise hazır ölçeğin tezde kullanımına odaklanır.

Excel’de de korelasyon matrisiyle yaklaşık bir kontrol yapılabilir. Ancak tez tesliminde SPSS veya jamovi çıktısı daha izlenebilir olduğu için, güvenirlik adımını bu yazılımlardan birinde tamamlamanızı öneririz.

Tez anket analizi için hangi testler seçilir?

Test seçimi, araştırma sorusunun biçimine bağlıdır. Aşağıdaki tablo, kurgusal veri setimizdeki tipik soruları özetler:

Öncelikle ölçek puanında parametrik test kullanmadan dağılımı kontrol edin. Çarpıklık-basıklık, Shapiro-Wilk ve grafikler birlikte okunur; ayrıntılı karar sürecini normallik testi rehberimizde anlattık. Varsayımlar sağlanmıyorsa Mann-Whitney U veya Kruskal-Wallis’e geçin.

Kurgusal örneğimizde cinsiyete göre TUTUM farkını bağımsız örneklem t testi ile inceledik. Kadınların ortalaması 3.61 (SS = 0.71, n = 114), erkeklerin ortalaması 3.41 (SS = 0.76, n = 96) çıktı. Levene testi anlamlı olmadığı için eşit varyans satırını okuduk: t(208) = 2.01, p = .046, Cohen d = 0.28. Yani fark istatistiksel olarak anlamlıdır; ancak etki büyüklüğü küçük-orta düzeydedir.

Bunun yanı sıra tutum ile başarı arasındaki ilişkide Pearson r = .31, p < .001 bulundu. Saçılım grafiğinde uç değer görünmedi. Eğer dağılım bozulmuş olsaydı Spearman rho kullanacaktık. Ki-kare gerektiren sorularda ise beklenen frekansı 5’in altında olan hücre sayısı %20’yi geçiyorsa Fisher kesin testini tercih edin.

Sonuç olarak “hangi testi yapmalıyım?” sorusunun yanıtı menü ezberinde değil, soru–değişken–varsayım üçlüsündedir. Analiz planınızı yöntem bölümünde bu üçlüyle yazarsanız jüri sorularına hazırlıklı olursunuz.

Tez anket analizi bulguları nasıl yazılır?

Bulgular bölümü, çıktı yığını değil; sorularınıza yanıt veren düzenli bir metindir. İlk olarak tipik sıra şöyledir: örneklem betimlemesi → güvenirlik → betimsel ölçek istatistikleri → hipotez testleri. Her tabloya metinden atıf yapın; tabloyu yorumlamadan bırakmayın.

Kurgusal örneğimiz için kısa bir bulgular paragrafı şöyle olabilir:

“Tutum ölçeğinin iç tutarlılık katsayısı bu örneklemde α = .86 olarak bulunmuştur. Katılımcıların ölçek ortalaması (M = 3.52, SS = 0.74) ‘katılıyorum’ aralığındadır. Bağımsız örneklem t testi sonucunda kadın katılımcıların tutum puanlarının erkeklerden anlamlı düzeyde yüksek olduğu görülmüştür, t(208) = 2.01, p = .046, d = 0.28. Ayrıca tutum puanı ile dönem not ortalaması arasında pozitif ve anlamlı bir ilişki saptanmıştır, r(208) = .31, p < .001.”

APA 7’de p değerlerini üç ondalıkla yazın, 1’den büyük olamayan istatistiklerde (r, p, α) baştaki sıfırı düşürün ve tablo başlıklarını italik kullanın. SPSS çıktısını olduğu gibi yapıştırmayın; Word’de sade bir tabloya dönüştürün. Bu dönüşümün ayrıntılı örneklerini tez bulgular bölümü nasıl yazılır rehberimizde bulabilirsiniz.

Bunun yanında tartışma bölümünde etki büyüklüğünü ve pratik anlamı da yorumlayın. p = .046 tek başına “büyük fark” demek değildir; d = 0.28 ile birlikte okunmalıdır. Böylece tez anket analizi sonuçlarını abartmadan, ama eksik bırakmadan aktarmış olursunuz.

Excel ile anket analizi ne zaman yeterlidir?

Excel, veri girişi, temizleme, frekans, PivotTable ve basit t/ki-kare hesapları için güçlüdür. Özellikle az değişkenli lisans projelerinde betimsel kısmı Excel’de bitirmek zamandan kazandırır. T.TEST, CHISQ.TEST ve CORREL işlevleri hızlı kontrol sağlar.

Ancak güvenirlik, faktör analizi, lojistik regresyon, kovaryans analizi veya varsayım diagnostikleri için SPSS, jamovi, R ya da Python daha izlenebilir çıktı üretir. Danışmanınız syntax veya çıktı dosyası isterse Excel tek başına yetmeyebilir. Bu yüzden hibrit bir yol öneririz: temizliği Excel’de yapın, asıl testleri SPSS’te koşturun, tabloları yeniden Word’de biçimlendirin.

Öte yandan Excel’de formül hataları sessizce yayılabilir. Örneğin boş hücreleri 0 sayan bir ortalama, Likert puanını aşağı çeker. Bu nedenle kritik hesapları iki kez, mümkünse iki araçta doğrulayın. Öğretim amaçlı kurgusal dosyamızda aynı t testini hem SPSS hem Excel T.TEST ile hesapladığımızda p değerleri üç ondalıkta örtüşmüştür.

En sık yapılan hatalar nelerdir?

Danışman geri bildirimlerinde aynı sorunlar tekrar eder. Bu nedenle analize geçmeden şu listeyi kontrol edin:

• Önce testi seçmek: Önce soru, değişken tipi ve varsayımlar netleşmelidir.
• Boş yanıtı sıfır kodlamak: Ortalamayı sistematik olarak düşürür.
• Ters maddeyi unutmak: Alfa düşer, bulgular anlamsızlaşır.
• Betimsel tabloyu atlamak: Okuyucu örneklemi tanıyamaz.
• Yalnızca p değerine bakmak: Etki büyüklüğü ve güven aralığı da yazılmalıdır.
• SPSS tablosunu olduğu gibi yapıştırmak: APA 7’ye dönüştürün.
• Temizleme adımını belgelemeden silmek: Kaç satırın neden çıktığını yazın.

Sonuç olarak tez anket analizi teknik olarak yönetilebilir bir süreçtir; ancak küçük kodlama hataları bütün tabloları etkiler. Bu yüzden her adımı kısa bir kontrol notuyla belgelemenizi öneririz. Tez yazımının yöntem ve tartışma bölümlerinde de desteğe ihtiyaç duyarsanız tez yazım destek sayfamızda süreç ayrıca anlatılıyor.

Sık sorulan sorular

Tez anket analizi için önce SPSS mi, Excel mi öğrenmeliyim?
Veri girişi ve temizleme için Excel yeterlidir. Güvenirlik ve çoğu hipotez testi için SPSS veya jamovi daha uygundur. Birçok öğrenci temizliği Excelde bitirip testleri SPSS’te yapar.

Kaç katılımcıdan sonra analize geçebilirim?
Bu, güç analizi, evren ve danışman beklentisine bağlıdır. Etik kurul veya öneri formunda yazdığınız hedef n’ye yaklaşmadan nihai testlere geçmeyin; ara betimsel kontroller yapılabilir.

Açık uçlu soruları ne yapmalıyım?
Önce tematik kodlama ile kategorilere ayırın, sonra frekanslarını raporlayın. Nicel testlere doğrudan sokmayın. Gerekirse ayrı bir nitel bulgular alt başlığı açın.

Cronbach alfa düşükse ölçeği atmalı mıyım?
Hayır. Önce ters madde ve veri girişini kontrol edin. Sonra madde-toplam korelasyonlarına bakın. Madde çıkarma kararı kuramsal gerekçeyle ve danışman onayıyla verilmelidir.

Analizi kendim yapıp yalnızca kontrol ettirebilir miyim?
Evet. Veri dosyanızı, sözlüğünüzü ve taslak tablolarınızı paylaşırsanız kodlama, güvenirlik ve test seçimini birlikte gözden geçirebiliriz. Kapsam ve ücret, ihtiyacınıza ve bütçenize göre birlikte belirlenir.

İlgili rehberler ve hizmetler

• Likert ölçeği analizi nasıl yapılır?
• Anket tasarımı: doğru soru sorma
• Tez bulgular bölümü nasıl yazılır?
• Normallik testi nasıl yapılır?