Delphi Tekniği Nasıl Uygulanır? Tur Sayısı, Uzlaşı Ölçütü (Kendall W, ÇAG) ve Analiz

Kısa cevap: Delphi tekniği, bir konuda uzman görüşlerini birbirini görmeyen bir panelden en az iki tur hâlinde toplayarak ortak bir yargıya ulaşmayı amaçlayan bir yöntemdir. Uygulama dört adımdan oluşur: önce ölçütlere göre uzman paneli seçilir, ardından ilk turda öneriler toplanır. Sonraki turlarda maddeler derecelendirilir ve her uzmana grubun sonucu geri bildirilir. Son olarak önceden belirlenen uzlaşı ölçütü (örneğin medyan ≥ 4, ÇAG ≤ 1, katılım ≥ %75) ve Kendall W katsayısıyla süreç tamamlanır.

Bu rehberde Delphi tekniğini kurgusal bir eğitim bilimleri çalışması üzerinde baştan sona uyguluyoruz. Her adımda gerçek hesaplanmış değerleri, SPSS menü yollarını ve tezde kullanılabilecek yorum cümlelerini gösteriyoruz. Derecelendirme formlarınız Likert tipindeyse Likert ölçeği analizi rehberimizi de yanınızda tutabilirsiniz.

Delphi tekniği nasıl uygulanır rehberi: uzman paneli, turlar ve uzlaşı ölçütü

Delphi tekniği nedir ve hangi araştırmalarda kullanılır?

Yöntem, 1950’lerde RAND Corporation bünyesinde uzman tahminlerini sistemli biçimde birleştirmek için geliştirildi. Temel fikir aslında basittir: yüz yüze tartışmada baskın kişilerin görüşü grubu etkiler, oysa anonim ve yazılı turlarda her uzman görüşünü bağımsız olarak verir. Yöntemin tarihçesi ve türleri için Delphi yöntemi maddesine bakabilirsiniz.

Delphi tekniğinin dört ayırt edici özelliği vardır:

  • Anonimlik: Uzmanlar birbirinin kimliğini ve tek tek yanıtlarını görmez.
  • Yinelenen turlar: Aynı maddeler en az iki kez değerlendirilir.
  • Kontrollü geri bildirim: Her turdan sonra grubun özeti katılımcılara iletilir.
  • İstatistiksel grup yanıtı: Sonuç, tartışmayla değil, önceden tanımlanmış ölçütlerle belirlenir.

Özellikle eğitim bilimleri, hemşirelik, sağlık yönetimi, turizm ve kamu politikası tezlerinde sık görülür. Örneğin bir öğretmen yetiştirme programı için öncelikli yeterlikleri belirlemek, bir klinik uygulama rehberinin maddelerini netleştirmek ya da bir ölçeğin madde havuzunu uzman görüşüyle daraltmak bu yöntemle yapılabilir. Öte yandan maddeler arasında ağırlık ve ikili karşılaştırma gerekiyorsa AHP analizi daha uygun bir seçenek olabilir.

Delphi nitel mi, nicel mi?

Bu soru danışman toplantılarında en sık karşılaştığımız sorulardan biridir. Kısaca yanıtlarsak Delphi, nitel ve nicel bileşenleri birleştiren bir uzlaşı yöntemidir. Bu nedenle çoğu tezde karma yöntem başlığı altında ya da ayrı bir “uzman görüşü yöntemi” olarak tanımlanır.

Örneğin birinci turdaki açık uçlu yanıtlar nitel veridir ve içerik analiziyle maddelere dönüştürülür. Sonraki turlarda ise uzmanlar maddeleri puanlar; bu puanlar betimsel istatistiklerle ve uyuşma katsayılarıyla özetlenir. Dolayısıyla yöntem bölümünüzde her iki aşamayı ayrı ayrı açıklamanız gerekir.

Ancak şunu da belirtelim: Delphi bir hipotez testi yöntemi değildir. Amaç bir evrene genelleme yapmak değil, seçilmiş bir uzman grubunun ortak yargısını ortaya koymaktır. Bu yüzden “anlamlı fark” yerine “uzlaşı sağlandı / sağlanmadı” dili kullanılır.

Uzman paneli nasıl oluşturulur?

Panelin niteliği, sonuçların güvenilirliğini doğrudan belirler. İlk olarak “uzman” tanımını yazılı ölçütlerle yapın: en az kaç yıl deneyim, hangi unvan, hangi alanda yayın ya da uygulama geçmişi gibi. Ardından bu ölçütleri karşılayan kişileri amaçlı örnekleme veya kartopu yöntemiyle belirleyin.

Ancak panel büyüklüğü için kesin bir sayı yoktur. Homojen bir panelde (aynı meslek grubu) daha az uzman yeterli görülürken farklı paydaşları içeren heterojen panellerde sayı artırılır. Bunun yanı sıra turlar arasında katılımcı kaybı yaşanacağını baştan hesaba katın; örneğin 15 uzmanla bitirmek istiyorsanız ilk davette daha geniş bir liste hazırlamak gerekir.

Bu bağlamda etik kurul başvurusunda uzman seçim ölçütlerini, davet metnini, gizlilik güvencesini ve tur sayısını belirtin. Ayrıca her turda yanıt veren uzman sayısını kayıt altına alın; bu sayılar raporlamada yanıt oranı olarak verilecektir.

Delphi tekniği kaç turda uygulanır?

Uygulamada çoğu çalışma iki ile dört tur arasında tamamlanır. Klasik tasarım açık uçlu bir turla başlar; değiştirilmiş tasarımda ise madde listesi alanyazından ve ön görüşmelerden hazırlanır, böylece süreç ikinci turdan başlar. Bu durumda hangi tasarımı seçtiğinizi gerekçesiyle yazmanız yeterlidir.

Tablo 1. Klasik ve değiştirilmiş Delphi tasarımında turların işlevi
Tur Uzmana gönderilen Araştırmacının yaptığı analiz Bir sonraki tura aktarılan
1. tur Açık uçlu sorular Nitel içerik analizi, benzer önerilerin birleştirilmesi Maddeler hâline getirilmiş öneri listesi
2. tur Likert tipi derecelendirme formu Medyan, çeyrekler arası genişlik (ÇAG), katılım yüzdesi Her madde için grup medyanı ve uzmanın kendi puanı
3. tur Aynı form ve grup geri bildirimi Uzlaşı ölçütü, Kendall W, turlar arası kararlılık Uzlaşı sağlanmayan maddeler (gerekirse 4. tur)

Not. Değiştirilmiş (modified) tasarımda birinci tur atlanır ve madde listesi alanyazından hazırlanır.

Peki turlar ne zaman durdurulur? Burada iki ölçüt birlikte kullanılır. Birincisi, maddelerin önceden belirlenen uzlaşı ölçütünü karşılamasıdır. İkincisi ise yanıtların turlar arasında artık önemli ölçüde değişmemesi, yani kararlılıktır. Bu ölçütler sağlandığında ek tur genellikle yeni bilgi getirmez ve yalnızca katılımcı yorgunluğunu artırır.

Birinci tur yanıtlarını maddelere dönüştürürken sistemli bir kodlama yapmanızı öneririz. Benzer önerileri birleştirmek ve madde ifadelerini netleştirmek için Mayring’in nitel içerik analizi yaklaşımı iyi bir çerçeve sunar.

Uzlaşı ölçütü nasıl belirlenir?

Delphi tekniğinde en kritik karar, uzlaşının neye göre kabul edileceğidir ve bu karar veri toplamadan önce verilmelidir. Sonuçları gördükten sonra ölçüt değiştirmek, hakemlerin ilk sorguladığı konudur. Alanyazında sık kullanılan üç ölçüt şunlardır:

  • Medyan: 5’li derecelendirmede medyanın 4 veya üzeri olması, grubun maddeyi önemli bulduğunu gösterir.
  • Çeyrekler arası genişlik (ÇAG): Q3 − Q1 farkıdır. 5’li ölçekte ÇAG ≤ 1 olması, puanların dar bir aralıkta toplandığını gösterir.
  • Katılım yüzdesi: 4 veya 5 puan veren uzmanların oranıdır. Çalışmalarda %70 ile %80 arasındaki eşikler yaygındır.

Genel olarak bu üç ölçütü birlikte kullanmak daha sağlam bir karar verir. Çünkü medyan tek başına dağılımı göstermez; ÇAG ise yalnızca yayılımı gösterir ama yönü göstermez. Örneğin medyanı 4 olan bir maddede ÇAG 2 ise uzmanlar arasında belirgin bir görüş ayrılığı vardır.

Hesap için Excel’de =MEDIAN(B2:B16), =QUARTILE.INC(B2:B16;3)-QUARTILE.INC(B2:B16;1) ve =COUNTIF(B2:B16;">=4")/COUNT(B2:B16) formülleri yeterlidir (Türkçe Excel’de bu işlevler ORTANCA, DÖRTTEBİRLİK.DHL ve EĞERSAY adlarıyla geçer). SPSS’te ise Analyze > Descriptive Statistics > Frequencies penceresinde Statistics düğmesinden Median ve Quartiles seçilir. Ancak SPSS ile Excel çeyrekleri farklı yöntemlerle hesaplayabildiği için hangi programı kullandığınızı raporda belirtin.

Örnek: Delphi tekniği ile üç turlu çalışma nasıl analiz edilir?

Şimdi kurgusal bir örnek üzerinden ilerleyelim. Bir araştırmacı, okullarda mesleki gelişimi destekleyecek uygulamaları belirlemek istiyor. Panel 15 uzmandan oluşuyor; birinci turda toplanan öneriler sekiz maddeye indirgenmiş. İkinci ve üçüncü turda uzmanlar her maddeyi 1 (hiç önemli değil) ile 5 (çok önemli) arasında puanlıyor.

Tablo 2. İkinci ve üçüncü tur sonuçları (n = 15 uzman, 5’li derecelendirme)
Madde 2. tur Medyan 2. tur ÇAG 2. tur Katılım (%) 3. tur Medyan 3. tur ÇAG 3. tur Katılım (%) Karar
M1 Uygulamalı ders saatinin artırılması 4 1 86,7 5 1 93,3 Uzlaşı (2. turda)
M2 Dijital ölçme-değerlendirme araçları 4 1 60,0 4 1 100,0 Uzlaşı (3. turda)
M3 Mentorluk programı 5 1 80,0 5 1 100,0 Uzlaşı (2. turda)
M4 Ortak ders planlama 3 1 40,0 4 0 80,0 Uzlaşı (3. turda)
M5 Veli katılım toplantıları 3 1 20,0 3 0,5 20,0 Uzlaşı yok
M6 Proje tabanlı öğrenme 4 2 66,7 4 0,5 80,0 Uzlaşı (3. turda)
M7 Akran gözlemi 4 1 53,3 4 0 86,7 Uzlaşı (3. turda)
M8 Ödül sistemi 3 1 6,7 2 1 0,0 Uzlaşı yok

Not. Veriler öğretim amaçlı kurgusaldır ve Python ile hesaplanmıştır. Katılım yüzdesi, 4 veya 5 puan veren uzmanların oranıdır. Uzlaşı ölçütü: medyan ≥ 4, ÇAG ≤ 1 ve katılım ≥ %75.

Öncelikle tabloyu okurken her maddeyi üç ölçütle tek tek kontrol ediyoruz. M1 ve M3 daha ikinci turda tüm ölçütleri karşılıyor. M2, M4, M6 ve M7 ise üçüncü turda uzlaşıya ulaşıyor; örneğin M4’te katılım %40’tan %80’e çıkıyor ve ÇAG 0’a düşüyor. Bu değişim, grup geri bildiriminin uzmanları ortak bir değerlendirmeye yaklaştırdığını gösterir.

M5 ve M8 için durum farklıdır. M5’te puanlar 3 çevresinde toplanıyor ama katılım %20’de kalıyor, yani uzmanlar maddeyi önemli bulmuyor. M8’de ise medyan 2’ye düşüyor; buna karşın 1 veya 2 puan verenlerin oranı %53,3 olduğu için reddetme yönünde de güçlü bir uzlaşı yok. Böyle maddeleri tezde “uzlaşı sağlanamayan maddeler” başlığıyla ayrıca raporlarsınız.

Delphi verinizi birlikte analiz edelim

Tur formlarınızı, uzman sayınızı ve belirlediğiniz uzlaşı ölçütünü paylaşırsanız medyan, ÇAG, katılım yüzdesi ve Kendall W hesaplarını birlikte yaparız. Ardından tur geri bildirim raporlarını ve bulgular bölümündeki tabloları tez düzenine göre gözden geçiririz. Bunun için WhatsApp üzerinden yazabilir ya da iletişim ve teklif sayfamızı kullanabilirsiniz. Kapsam netleştikten sonra çalışma planı ve ücret bütçenize göre birlikte belirlenir.

Kendall W nasıl hesaplanır ve yorumlanır?

Bilindiği gibi medyan ve ÇAG her maddeyi ayrı ayrı değerlendirir. Kendall uyuşma katsayısı (W) ise uzmanların maddeleri sıralama biçiminde ne ölçüde benzeştiğini tek bir değerle özetler. W, 0 (hiç uyuşma yok) ile 1 (tam uyuşma) arasında değer alır.

Formülü W = 12S / [m²(k³ − k) − mT] şeklindedir. Burada m uzman sayısını, k madde sayısını, S madde sıra toplamlarının ortalamadan sapmalarının kareler toplamını, T ise eşit puanlar için düzeltme terimini gösterir. Anlamlılık için χ² = m(k − 1)W istatistiği k − 1 serbestlik derecesiyle test edilir.

SPSS’te verinizi her satır bir uzman, her sütun bir madde olacak biçimde girin. Ardından Analyze > Nonparametric Tests > Legacy Dialogs > K Related Samples yolunu izleyin, maddeleri Test Variables kutusuna taşıyın ve Test Type bölümünde yalnızca Kendall’s W seçeneğini işaretleyin. Çıktıda N, Kendall’s W, Chi-Square, df ve Asymp. Sig. değerleri yer alır.

Tablo 3. Kendall uyuşma katsayısı (W) ve yorumu
Tur Uzman (m) Madde (k) Kendall W χ² (sd = 7) p Uyuşma düzeyi
2. tur 15 8 0,399 41,93 <0,001 Zayıf-orta
3. tur 15 8 0,631 66,30 <0,001 Orta-güçlü

Not. W değerleri bağ (eşit puan) düzeltmesiyle hesaplanmıştır. Yorum aralıkları Schmidt’in (1997) önerdiği basamaklara göre verilmiştir.

Örneğimizde W ikinci turda 0,399 iken üçüncü turda 0,631’e yükseliyor. Bu artış, geri bildirim sonrasında uzmanların öncelik sıralamasının belirgin biçimde yakınlaştığını gösterir. Ne var ki anlamlı bir p değeri tek başına güçlü uzlaşı demek değildir; yorum her zaman W’nin büyüklüğüne göre yapılır.

Turlar arası kararlılık nasıl kontrol edilir?

Uzlaşı, puanların bir noktada toplandığını gösterir; buna karşın kararlılık başka bir soruya yanıt verir. Yani kararlılık, puanların turdan tura artık değişmediğini gösterir. İki kavram farklıdır ve güçlü bir Delphi raporunda ikisi birlikte verilir.

Kararlılığı kontrol etmek için yaygın iki yol vardır. Birincisi, her madde için iki turdaki puanları Wilcoxon işaretli sıralar testiyle karşılaştırmaktır (SPSS: Analyze > Nonparametric Tests > Legacy Dialogs > 2 Related Samples). Örneğimizde M2’de p = 0,001 çıkıyor; yani bu madde son iki tur arasında belirgin biçimde değişmiş. Dolayısıyla araştırmacı M2 için kısa bir dördüncü tur yapıp yapmamayı değerlendirebilir. M1’de ise p = 0,465 olduğundan yanıtlar kararlı kabul edilir.

Ardından ikinci yol olarak görüşünü değiştiren uzmanların yüzdesini hesaplamaktır. Bu oran küçükse sonraki bir tur genellikle yeni bilgi getirmez. Hangi yolu seçerseniz seçin, ölçütü uzlaşı ölçütü gibi önceden yazmanız gerekir.

Delphi tekniği tezde nasıl raporlanır?

Her şeyden önce raporlamada amaç, okurun her turu adım adım izleyebilmesidir. Bu nedenle yöntem bölümünde uzman seçim ölçütlerini, davet edilen ve her turda yanıt veren uzman sayısını, tur sayısını, formların yapısını ve uzlaşı ölçütünü verin. Bulgular bölümünde ise her tur için Tablo 2’deki gibi bir özet tablo, Kendall W tablosu ve uzlaşı sağlanamayan maddelerin listesi yer alır.

Örnek bir cümle şöyle kurulabilir: “Üç turlu Delphi tekniği 15 uzmanla tamamlanmıştır. Uzlaşı ölçütü medyan ≥ 4, ÇAG ≤ 1 ve katılım ≥ %75 olarak önceden belirlenmiştir. Sekiz maddenin altısında uzlaşı sağlanmış, iki maddede sağlanamamıştır. Uzmanlar arası uyuşma ikinci turda zayıf-orta düzeydeyken (W = 0,399) üçüncü turda orta-güçlü düzeye yükselmiştir (W = 0,631; χ²(7) = 66,30; p < 0,001).”

Anket formu üzerinden veri topladığınız için veri girişi, eksik veri ve tabloların düzenlenmesi adımlarında tez anket analizi rehberimizdeki kontroller de işinize yarar. Tezin yöntem ve tartışma bölümlerinin bütünlüğü için daha kapsamlı destek arıyorsanız süreç tez yazım destek sayfamızda ayrıca anlatılıyor.

Sık yapılan hatalar nelerdir?

Aşağıdaki sorunlar Delphi tekniği kullanılan tez taslaklarında ve hakem raporlarında sıkça karşımıza çıkıyor. Formlarınızı göndermeden önce listeyi gözden geçirmenizi öneririz.

  • Uzlaşı ölçütünü sonradan belirlemek: Ölçüt veriye bakılarak seçilirse sonuç güvenilirliğini kaybeder.
  • Uzman tanımını yazmamak: Seçim ölçütü belirsiz bir panel, hakem tarafından ilk eleştirilen noktadır.
  • Geri bildirimi atlamak: Grup özeti verilmeden yapılan tekrar, Delphi değil, aynı anketin iki kez uygulanmasıdır.
  • Yalnızca ortalama raporlamak: Sıralı puanlarda medyan ve ÇAG daha doğru bir özet sunar.
  • Yanıt oranını gizlemek: Her turdaki uzman sayısı verilmezse kayıpların etkisi değerlendirilemez.
  • Kendall W’yi p değeriyle yorumlamak: Büyük panellerde küçük W değerleri de anlamlı çıkabilir.

Kısacası iyi bir Delphi çalışması, en çok tura sahip olan değil; ölçütleri baştan yazılmış, her turu şeffaf biçimde raporlanmış çalışmadır.

Sık sorulan sorular

Delphi tekniği için en az kaç uzman gerekir?
Kesin bir alt sınır yoktur. Homojen panellerde daha küçük gruplarla çalışılabilirken farklı paydaşları içeren panellerde sayı artırılır. Turlar arası kayıpları hesaba katarak ilk davette daha geniş bir liste hazırlamak önemlidir.

Uzlaşı için hangi eşik kullanılmalı?
Tek bir doğru eşik yoktur. Medyan ≥ 4, ÇAG ≤ 1 ve %70–80 katılım sık kullanılan bir birleşimdir; önemli olan eşiği veri toplamadan önce belirleyip gerekçesiyle raporlamaktır.

Kendall W düşük çıkarsa çalışma başarısız mı sayılır?
Hayır. Düşük W, uzmanların maddeleri sıralamada farklı düşündüğünü gösterir ve bu da bir bulgudur. Madde düzeyindeki uzlaşı sonuçlarıyla birlikte yorumlanmalı, gerekirse ek tur değerlendirilmelidir.

Delphi anketleri çevrim içi yapılabilir mi?
Evet. Çevrim içi form araçları turların hızlanmasını ve anonimliğin korunmasını kolaylaştırır. Yine de her uzmana kendi önceki puanını ve grup medyanını gösteren kişiye özel geri bildirim hazırlamak gerekir.

Tur verilerimi birlikte analiz edebilir miyiz?
Evet. Tur formlarınızı ve ham verinizi paylaşırsanız uzlaşı ölçütü, Kendall W ve kararlılık analizlerini birlikte yapabilir, tabloları tez düzenine getirebiliriz. Kapsam ve ücret ihtiyacınıza ve bütçenize göre birlikte belirlenir.

İlgili rehberler ve hizmetler