Bağımsız Örneklem t Testi SPSS’te Nasıl Yapılır? Levene Testi, Çıktı Okuma ve APA Raporlama

Kısa cevap: Bağımsız örneklem t testi, birbirinden farklı iki grubun ortalamasını karşılaştırır. SPSS’te Analyze → Compare Means → Independent-Samples T Test yolunu açarsınız, grup değişkenini tanımlarsınız, önce Levene testine bakarsınız, sonra doğru satırdaki t, df ve p değerini okursunuz. Son olarak Cohen’s d ile farkın büyüklüğünü raporlarsınız.

Bu rehberde iki kurgusal veri setiyle ilerliyoruz. İlki varyansların eşit olduğu temiz bir örnek, ikincisi ise Levene testinin anlamlı çıktığı ve Welch satırının okunması gereken bir örnek. Ayrıca aynı sonucu Excel’de nasıl doğrulayacağınızı ve tez bulgularına nasıl yazacağınızı da gösteriyoruz.

Bağımsız örneklem t testi SPSS rehberi kapak görseli: Levene testi ve APA raporlama

Bağımsız örneklem t testi nedir, ne zaman kullanılır?

Bağımsız örneklem t testi, iki ayrı gruptaki sürekli bir değişkenin ortalamaları arasında anlamlı fark olup olmadığını sınar. Buradaki “bağımsız” kelimesi, bir gruptaki katılımcının öbür grupta yer almadığını anlatır. Örneğin kadın ve erkek öğrencilerin tutum puanı, deney ve kontrol grubunun kaygı puanı ya da iki farklı hastanedeki bekleme süresi bu teste uygundur.

Testin kuramsal arka planı William Sealy Gosset’in “Student” takma adıyla yayımladığı çalışmaya dayanır; genel tanım için Vikipedi’deki Student’in t testi maddesine bakabilirsiniz. Biz burada uygulamaya odaklanıyoruz.

Öte yandan her iki grup karşılaştırması bu test değildir. Aynı kişilerin ön test ve son test puanlarını karşılaştırıyorsanız bağımlı (eşleştirilmiş) örneklem t testi gerekir. Tek bir grubun ortalamasını sabit bir değerle karşılaştırıyorsanız tek örneklem t testi kullanılır. Üç veya daha fazla grup varsa ise tek yönlü ANOVA’ya geçmeniz gerekir; çünkü çoklu t testleri birinci tip hata olasılığını büyütür.

Kısacası doğru test seçimi üç soruya bağlıdır: Kaç grup var? Gruplar aynı kişilerden mi oluşuyor? Bağımlı değişken sürekli mi? İki grup, farklı kişiler ve sürekli değişken varsa doğru yerdesiniz.

Bağımsız örneklem t testi varsayımları nelerdir?

Testi çalıştırmadan önce dört varsayımı gözden geçirin. Bunlar atlanırsa, hakem veya danışman ilk olarak bu noktayı sorar.

  • Bağımsızlık: Her katılımcı yalnızca bir grupta yer alır. Bu, analizle değil araştırma deseniyle sağlanır.
  • Sürekli bağımlı değişken: Ölçek puanı, süre, not gibi aralıklı veya oranlı veriler uygundur. Tek bir Likert maddesi ise tartışmalıdır.
  • Normallik: Her grupta ayrı ayrı bakılır. Küçük örneklemlerde Shapiro-Wilk, büyük örneklemlerde çarpıklık-basıklık ve histogram daha bilgilendiricidir.
  • Varyans homojenliği: Levene testiyle kontrol edilir; SPSS bunu t testi çıktısında otomatik verir.

Normallik kontrolünü SPSS’te Analyze → Descriptive Statistics → Explore menüsünde, grup değişkenini Factor List kutusuna koyarak yaparsınız. Böylece her grup için ayrı test ve grafik alırsınız. Ayrıntılı yorum ölçütlerini normallik testi rehberimizde anlattık.

Kurgusal ilk örneğimizde Shapiro-Wilk p değerleri .948 ve .911 çıkmıştır. Dolayısıyla iki grupta da normallik varsayımı ciddi biçimde ihlal edilmemiştir. Bunun yanı sıra grup büyüklüklerinin eşit olması (16 ve 16), testi varyans farklarına karşı daha dayanıklı kılar.

SPSS’te bağımsız örneklem t testi nasıl yapılır?

Önce veri dosyanızın doğru kurulduğundan emin olun. Her satır bir katılımcı olmalı; bir sütun grup kodunu (örneğin 1 = Nefes egzersizi, 2 = Kontrol), bir sütun da bağımlı değişkeni (Kaygi) taşımalıdır. Grupları iki ayrı sütuna yazmak en sık rastlanan kurulum hatasıdır.

  1. Analyze → Compare Means → Independent-Samples T Test yolunu açın. SPSS 29 ve sonrasında menü adı Compare Means and Proportions olarak görünebilir.
  2. Kaygi değişkenini Test Variable(s) kutusuna taşıyın.
  3. Grup değişkenini Grouping Variable kutusuna taşıyın ve Define Groups düğmesine tıklayın.
  4. Group 1 için 1, Group 2 için 2 yazın. Kodlar veri dosyasındakiyle birebir aynı olmalıdır.
  5. SPSS 27 ve sonrasında Estimate effect sizes kutusunu işaretleyin. Options altında güven aralığını %95 bırakın.
  6. OK ile çalıştırın ya da Paste ile sözdizimini kaydedin.

Sözdizimini saklamak, analizi tekrar üretilebilir yapar. Örneğin danışmanınız “aynı analizi ikinci ölçek için de koşturun” derse tek satırı değiştirmeniz yeter:

T-TEST GROUPS=Grup(1 2)
  /MISSING=ANALYSIS
  /VARIABLES=Kaygi
  /ES DISPLAY(TRUE)
  /CRITERIA=CI(.95).

Ayrıca grup değişkeni metin olarak girildiyse (örneğin “K” ve “E”), Define Groups penceresine de aynı harfleri yazmanız gerekir. Yine de sayısal kodlama, sonraki ANOVA ve regresyon analizlerinde işinizi kolaylaştırır.

SPSS çıktısındaki tablolar nasıl okunur?

SPSS iki ana tablo üretir. İlki Group Statistics tablosudur; her grubun n, ortalama, standart sapma ve standart hata değerlerini gösterir. Kurgusal örneğimizde 32 öğrencinin sınav kaygısı puanı (20–80 aralığında) karşılaştırılmıştır:

Group Statistics (öğretim amaçlı kurgusal veri, sınav kaygısı puanı)
Grup N Mean Std. Deviation Std. Error Mean
1 = Nefes egzersizi 16 42.38 4.06 1.02
2 = Kontrol 16 48.31 3.46 0.87

Bu tabloda nefes egzersizi grubunun ortalamasının yaklaşık 6 puan daha düşük olduğu görülür. Ancak bu farkın tesadüf olup olmadığını ikinci tablo söyler:

Independent Samples Test (aynı kurgusal veri)
Satır Levene F Levene Sig. t df Two-Sided p Mean Difference Std. Error Difference %95 GA
Equal variances assumed 0.444 .510 -4.45 30 < .001 -5.94 1.33 [-8.66, -3.21]
Equal variances not assumed -4.45 29.25 < .001 -5.94 1.33 [-8.67, -3.21]

Okuma sırası her zaman aynıdır. Önce Levene's Test for Equality of Variances sütunundaki Sig. değerine bakın. Burada p = .510 olduğu için varyansların eşit olduğu kabul edilir; dolayısıyla üst satır (Equal variances assumed) okunur. Bu satırda t(30) = -4.45 ve iki yönlü p < .001 görülür. Sonuç olarak gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlıdır.

t değerinin eksi işaretli olması bir sorun değildir. İşaret yalnızca Group 1 ortalamasının Group 2’den düşük olduğunu gösterir. Mean Difference sütunu (-5.94) ve güven aralığı [-8.66, -3.21] da aynı yönü doğrular. Güven aralığının sıfırı içermemesi, anlamlı farkın başka bir göstergesidir.

SPSS yeni sürümlerde One-Sided p ve Two-Sided p değerlerini ayrı verir. Hipoteziniz yönlü değilse, yani yalnızca “fark var mı?” diye soruyorsanız iki yönlü p’yi raporlayın. Tek yönlü testi ise ancak veri toplanmadan önce gerekçelendirilmiş yönlü bir hipotez varsa kullanın.

Levene testi anlamlıysa hangi satır okunur?

Levene testinin p değeri .05’ten küçükse varyansların eşit olmadığı kabul edilir. Bu durumda alt satır, yani Welch düzeltmeli Equal variances not assumed satırı okunur. Serbestlik derecesinin küsuratlı çıkması (örneğin 13.70) bu satırın doğal sonucudur.

İkinci kurgusal örneğimizde kentsel (n = 14) ve kırsal (n = 18) gruptaki günlük ekran süresi karşılaştırılmıştır. Kentsel grupta standart sapma 1.87, kırsal grupta ise 0.35 saattir. Levene testi F = 31.62, p < .001 sonucunu verir:

Levene anlamlı olduğunda iki satırın karşılaştırması (kurgusal ekran süresi verisi, saat/gün)
Satır t df p %95 GA Hangisi raporlanır?
Equal variances assumed 3.09 30 .004 [0.47, 2.31] Hayır
Equal variances not assumed (Welch) 2.74 13.70 .016 [0.30, 2.48] Evet

Görüldüğü gibi iki satırın p değerleri ve güven aralıkları farklıdır. Örneğin üst satır yanlışlıkla raporlansaydı p değeri olduğundan küçük, güven aralığı ise olduğundan dar görünecekti. Bu yüzden Levene sonucunu atlamak, bulguları sessizce bozabilir.

Bazı yöntemciler varyans eşitliğine bakmadan her zaman Welch satırını raporlamayı önerir. Gerçekten de gruplar eşit büyüklükteyken iki satır neredeyse aynı çıkar; ilk örneğimizde ikisi de t = -4.45 vermiştir. Bu nedenle bölümünüzün veya derginizin beklentisine göre bir kural seçin ve yöntem bölümünde açıkça yazın.

Çıktınızı birlikte kontrol edelim

SPSS çıktınızı ya da veri dosyanızı paylaşırsanız grup kodlamasını, varsayım kontrollerini ve hangi satırın raporlanacağını birlikte inceleriz. Ardından bulgular metninizi APA 7 düzenine göre gözden geçiririz. Bunun için WhatsApp üzerinden yazabilir ya da iletişim ve teklif sayfamızı kullanabilirsiniz. Kapsam netleştikten sonra çalışma planı ve ücret bütçenize göre birlikte belirlenir.

Cohen’s d etki büyüklüğü nasıl hesaplanır?

p değeri farkın tesadüf olma olasılığıyla ilgilidir; farkın büyüklüğünü ise etki büyüklüğü söyler. Bağımsız örneklem t testi için en yaygın ölçü Cohen’s d’dir:

d = (M1 − M2) / S_birleşik, burada S_birleşik = √[((n1 − 1)·s1² + (n2 − 1)·s2²) / (n1 + n2 − 2)]

İlk örneğe uygulayalım. Birleşik standart sapma √[(15 × 16.48 + 15 × 11.96) / 30] ≈ 3.77 olur. Ardından d = (42.38 − 48.31) / 3.77 ≈ -1.57 bulunur. İşareti bırakıp mutlak değeri raporlarız: d = 1.57.

Cohen’in yaygın kabul gören eşiklerine göre 0.2 küçük, 0.5 orta, 0.8 büyük etki olarak yorumlanır. Ancak bu eşikler kaba ölçütlerdir; alanınızdaki önceki çalışmalarla karşılaştırmak daha anlamlıdır. Ayrıca küçük örneklemlerde d biraz şişkin çıkabilir. Bu yüzden SPSS, Hedges düzeltmesini de verir; örneğimizde g ≈ 1.53’tür.

Tez öneri aşamasındaysanız aynı formülü tersine kullanarak, beklenen etki büyüklüğüne göre kaç katılımcıya ihtiyaç duyduğunuzu G*Power ile hesaplayabilirsiniz. Böylece “örneklem neden bu kadar?” sorusuna da hazırlıklı olursunuz.

Excel’de sonuç nasıl doğrulanır?

SPSS sonucunu ikinci bir araçla kontrol etmek, özellikle veri dosyası elden geçtiyse iyi bir alışkanlıktır. Excel’de iki grubu ayrı sütunlara (örneğin A2:A17 ve B2:B17) yapıştırın ve şu formülü yazın:

=T.TEST(A2:A17;B2:B17;2;2)

Üçüncü bağımsız değişken (2) iki yönlü testi, dördüncü (2) ise eşit varyanslı bağımsız iki örneği seçer. Varyanslar eşit değilse dördüncü değeri 3 yapın; bu, Welch yaklaşımına karşılık gelir. İlk örneğimizde formül yaklaşık 0.0001 döndürür ve SPSS’teki < .001 sonucuyla örtüşür.

Ancak T.TEST yalnızca p değerini verir; t, df ve güven aralığını göstermez. Bu değerler için Veri sekmesindeki Çözümleme Araç Takımı’nın iki örneklem t testi seçeneklerini kullanabilirsiniz. Yine de Levene testi ve etki büyüklüğü Excel’de hazır gelmez. Bu nedenle tez raporlamasında SPSS, jamovi veya R çıktısını esas almanızı öneririz.

Bağımsız örneklem t testi APA 7’ye göre nasıl raporlanır?

APA 7’de t testi sonucu hem metinde hem tabloda verilebilir. Metin içi kalıp şöyledir: grup ortalamaları ve standart sapmaları, t(df), p ve etki büyüklüğü. İlk örneğimiz için örnek bir cümle:

Nefes egzersizi grubunun sınav kaygısı puanları (M = 42.38, SD = 4.06), kontrol grubunun puanlarından (M = 48.31, SD = 3.46) anlamlı düzeyde düşüktür, t(30) = -4.45, p < .001, d = 1.57, %95 GA [-8.66, -3.21].

Welch satırını raporladığınızda ise küsuratlı df’yi yazın ve bunu belirtin: “Varyanslar eşit olmadığından Welch düzeltmesi uygulanmıştır, t(13.70) = 2.74, p = .016.” Aynı bulgu bir tabloda şöyle görünebilir:

Tablo 3. Gruplara Göre Sınav Kaygısı Puanlarının Karşılaştırılması
Grup n M SD t(30) p Cohen’s d
Nefes egzersizi 16 42.38 4.06 -4.45 < .001 1.57
Kontrol 16 48.31 3.46

Not. Veriler öğretim amaçlı kurgusaldır. Levene testi varyansların eşit olduğunu gösterdiği için (p = .510) eşit varyans satırı raporlanmıştır.

Ayrıca istatistik sembollerini italik yazın, p’yi sıfırsız (.016) verin ve “p = .000” yazmayın; bunun yerine “p < .001” kullanın. Bulgular bölümünün geneline yönelik tablo düzeni ve yorum cümleleri için tez bulgular bölümü rehberimize göz atabilirsiniz.

Varsayımlar sağlanmazsa hangi test kullanılır?

Normallik ciddi biçimde bozulmuşsa, özellikle de gruplar küçükse (n < 15 civarı) ve uç değerler varsa parametrik olmayan alternatife geçmek gerekir. Bağımsız örneklem t testinin karşılığı Mann-Whitney U testidir. Bu test ortalama yerine sıra ortalamalarını karşılaştırır; çıktı okuma ve etki büyüklüğü için Mann-Whitney U ve Kruskal-Wallis rehberimize bakabilirsiniz.

Öte yandan yalnızca varyanslar farklıysa test değiştirmenize gerek yoktur; Welch satırı bu sorunu çözer. Uç değerler varsa önce veri girişi hatası olup olmadığını kontrol edin. Gerçek bir uç değer ise analizi onunla ve onsuz tekrarlayıp sonucun değişip değişmediğini raporlamak şeffaf bir yoldur.

Bunun yanı sıra örneklem büyüdükçe merkezi limit teoremi devreye girer. Her grupta 30 ve üzeri gözlem varsa hafif normallik sapmaları t testini genellikle ciddi biçimde etkilemez. Yine de karar kuralınızı yöntem bölümünde gerekçesiyle yazın.

En sık yapılan hatalar nelerdir?

Danışman ve hakem geri bildirimlerinde benzer sorunlar tekrar eder. Analizinizi teslim etmeden önce şu listeyi kontrol edin:

  • Yanlış satırı okumak: Levene anlamlıyken üst satırı raporlamak.
  • Grupları ayrı sütunlara yazmak: SPSS bu yapıyla testi çalıştıramaz.
  • Ön test-son test verisinde bu testi kullanmak: Aynı kişiler için eşleştirilmiş t testi gerekir.
  • Üç grup için ikili t testleri yapmak: ANOVA ve post hoc testler kullanılmalıdır.
  • Etki büyüklüğünü atlamak: Yalnızca p değeri farkın önemini anlatmaz.
  • “p = .000” yazmak: APA 7’de “p < .001” kullanılır.
  • Define Groups kodlarını yanlış girmek: Tablo boş veya hatalı gelir.

Sonuç olarak bağımsız örneklem t testi basit görünse de doğru satırı seçmek, varsayımları belgelemek ve etki büyüklüğünü yorumlamak tezin güvenilirliğini belirler. Tezinizin yöntem ve tartışma bölümleri için de destek arıyorsanız tez yazım destek sayfamızda süreç ayrıca anlatılıyor.

Sık sorulan sorular

Bağımsız örneklem t testi için en az kaç katılımcı gerekir?
Kesin bir alt sınır yoktur; gerekli sayı beklenen etki büyüklüğüne ve güç hedefine bağlıdır. Bu nedenle G*Power ile önceden güç analizi yapmanız en sağlıklı yoldur.

Grup büyüklükleri eşit olmak zorunda mı?
Hayır. Ancak gruplar çok farklı büyüklükteyse ve varyanslar da farklıysa Welch satırını raporlamak özellikle önemlidir.

Likert maddesiyle t testi yapılabilir mi?
Tek bir madde sıralı veridir ve tartışmalıdır. Genellikle birden çok maddenin ortalamasıyla oluşturulan ölçek puanında t testi kullanılır; tek madde için Mann-Whitney U daha savunulabilir bir seçimdir.

SPSS çıktısında effect size tablosu görünmüyor, ne yapmalıyım?
SPSS 27 öncesi sürümlerde bu tablo yoktur. Cohen’s d değerini yukarıdaki formülle ortalama ve standart sapmalardan kendiniz hesaplayabilirsiniz.

Analizi kendim yapıp yalnızca kontrol ettirebilir miyim?
Evet. Veri dosyanızı ve çıktınızı paylaşırsanız kodlama, varsayımlar ve raporlama dilini birlikte gözden geçirebiliriz. Kapsam ve ücret ihtiyacınıza ve bütçenize göre birlikte belirlenir.

İlgili rehberler ve hizmetler