TOPSIS ve Entropi Yöntemi Nasıl Uygulanır? Adımlar, Excel Örneği ve Tezde Raporlama

Kısa cevap: TOPSIS yöntemi nasıl yapılır? Önce karar matrisini vektörle normalize eder, ardından ağırlıklarla çarparsınız. Daha sonra her kriter için ideal en iyi ve en kötü çözümü bulur, alternatiflerin bu iki noktaya uzaklığını hesaplarsınız. Son olarak yakınlık katsayısıyla sıralama yaparsınız.

Bu rehberde ağırlıkları entropi yöntemiyle üretiyoruz; çünkü birçok tezde nesnel ağırlık isteniyor. Ayrıca dört depo adayından oluşan kurgusal bir Excel örneğini baştan sona çözüyoruz. Böylece formülü yalnızca yazmakla kalmıyor, çıktıyı da yorumluyoruz.

TOPSIS yöntemi nasıl yapılır rehberi: entropi ağırlık ve Excel adımları

TOPSIS nedir ve ne zaman kullanılır?

TOPSIS, “Technique for Order Preference by Similarity to Ideal Solution” ifadesinin kısaltmasıdır. Hwang ve Yoon 1981’de yöntemi, ideal çözüme en yakın ve olumsuz ideale en uzak alternatifi seçmek için önermiştir. Kısa bir İngilizce özet için Wikipedia’daki TOPSIS maddesine bakabilirsiniz. Biz burada uygulamaya ve tez raporuna odaklanıyoruz.

Bu bağlamda yöntem, çok kriterli karar verme problemlerinde kullanılır. Yani elinizde birden fazla alternatif ve birden fazla ölçüt vardır. Örneğin depo yeri, tedarikçi, yazılım paketi veya yatırım seçenekleri bu gruba girer. Ayrıca kriterlerin bir kısmı fayda (yüksek olsun), bir kısmı ise maliyettir (düşük olsun).

Öte yandan her sıralama sorunu TOPSIS gerektirmez. Tek bir ölçüte göre karar veriyorsanız basit bir sıralama yeterlidir. Ayrıca kriterler sayıya dönüştürülemıyorsa önce ölçekleme gerekir. Dilsel ifadeler için bulanık TOPSIS gibi uzantılar vardır; ancak bu yazıda klasik sayısal hali ele alıyoruz.

Kısacası yöntem, denge arayan bir sıralama üretir. Bir aday bir kriterde çok iyi, diğerinde zayıf olabilir. Böylece TOPSIS bu farkları uzaklık hesabına çevirir. Bu nedenle sonuç, seçilen ağırlıklara ve kriter yönlerine sıkı sıkıya bağlıdır.

TOPSIS yöntemi nasıl yapılır? Adımlar ve formüller

Öncelikle klasik hesap yedi adımdan oluşur. Özellikle aşağıdaki sıra Hwang ve Yoon’un vektör normalizasyonuna dayanır. Tezde hangi normalizasyonu kullandığınızı açıkça yazın; çünkü farklı bir ölçekleme sıralamayı değiştirebilir.

  1. Karar matrisini kurun. Satırlar alternatif, sütunlar kriter olsun. Her hücre bir ham puandır.
  2. Vektörle normalize edin. Formül şöyledir: rij = xij / √(Σi xij2). Böylece birimler (TL, saat, palet) ortak bir ölçeğe gelir.
  3. Ağırlıkları uygulayın. vij = wj · rij. Ağırlıkların toplamı 1 olmalıdır.
  4. İdeal çözümü ve olumsuz ideali bulun. Fayda kriterinde A+ sütun maksimumu, A− ise minimumudur. Maliyet kriterinde bu seçim tersine döner.
  5. Ayrım ölçülerini hesaplayın. Si+ = √Σj (vij − vj+)2 ve Si− olumsuz ideal için aynı biçimde yazılır.
  6. Yakınlık katsayısını bulun. Ci* = Si− / (Si+ + Si−). Değer 0 ile 1 arasındadır.
  7. Büyükten küçüğe sıralayın. En yüksek C* birinci sıradadır.

Bazı kaynaklar maliyet kriterini önce 1/x ile çevirip bütün sütunları fayda gibi işler. Ancak bu yol, klasik vektör yönteminden farklı bir sonuç üretebilir. Bu nedenle TOPSIS yöntemi nasıl yapılır sorusunun tek doğru cevabı, seçtiğiniz adımları şeffaf yazmaktır. Biz örnekte klasik yolu izliyoruz: normalizasyondan sonra yönü yalnızca A+ ve A− seçiminde kullanıyoruz.

Ayrıca lineer normalizasyon (x / max veya (x − min) / (max − min)) da literatürde geçer. Siz danışmanınızın veya hedef derginin yaygın kabul ettiği biçimi seçin. Seçimi yöntem bölümünde bir cümleyle gerekçelendirin.

Entropi ağırlık yöntemi nasıl hesaplanır?

Ağırlık olmadan TOPSIS işlemez. Ağırlığı uzman yargısıyla da üretebilirsiniz. Örneğin AHP analizi ikili karşılaştırmalara dayanır ve tutarlılık oranı verir. Buna karşın entropi ağırlık yöntemi, ağırlığı verinin kendi bilgi içeriğinden çıkarır. Kriter boyunca alternatifler birbirine çok benzerse o ölçütün ayırt ediciliği düşer; dolayısıyla ağırlığı da küçülür.

Hesap dört kısa adımdır. Önce sütun toplamına bölerek pij = xij / Σi xij oranını bulun. Sonra ej = −k Σi pij ln(pij) entropisini hesaplayın; burada k = 1 / ln(m) ve m alternatif sayısıdır. Ardından dj = 1 − ej çeşitlilik derecesini alın. Son olarak wj = dj / Σj dj ile ağırlıkları normalize edin.

Örneğin dört alternatif varsa k = 1 / ln(4) ≈ 0.7213 olur. Sıfır değer varsa ln(0) tanımsızdır; bu hücreyi atlamak veya çok küçük bir epsilon kullanmak gerekir. Negatif ham değer de oran formülünü bozar. Bu durumda veriyi kaydırarak pozitif hale getirmek ayrı bir yöntem kararıdır ve tezde açıklanmalıdır.

Nitekim entropi, “hangi kriter daha önemli?” sorusuna uzman yerine tabloyu konuşturarak cevap verir. Bu nesnellik avantajdır. Ancak yönetimin stratejik önceliği veride görünmüyorsa sonuç yanıltıcı olabilir. Örneğin maliyet gerçekte çok önemliyken adayların maliyetleri birbirine yakınsa entropi bu sütunu zayıf görür. Böyle durumlarda AHP ile hibrit ağırlık daha savunulabilir.

TOPSIS yöntemi nasıl yapılır Excel’de?

Ne var ki SPSS’te resmi bir TOPSIS menüsü yoktur. Bu nedenle çoğu tez Excel, R veya Python kullanır. Excel, adımları görünür kıldığı için jüriye anlatımı kolaylaştırır. Bu amaçla aşağıdaki yerleşimi öneriyoruz.

İlk olarak sayfayı üç bloğa ayırın. Üstte ham karar matrisi dursun. Ortada normalize ve ağırlıklı matris yer alsın. Altta ise A+, A−, S+, S− ve C* hesaplansın. Ayrıca her sütunun üstüne “Fayda” veya “Maliyet” yazın; çünkü ideal çözüm bu işaretlere bağlıdır.

  1. Ham matrisi B5:E8 aralığına yazın. Satır etiketleri A1–A4, sütun etiketleri C1–C4 olsun.
  2. Payda için =KAREKÖK(TOPKARE(B5:B8)) kullanın. İngilizce Excel’de bu =SQRT(SUMSQ(B5:B8)) olur. Formülü sağa kopyalayın.
  3. Normalize hücrede =B5/B$10 yazın; B$10 o sütunun paydasıdır. Aralığı doldurun.
  4. Entropi için önce sütun toplamını alın. Sonra =B5/B$12 ile pij oranını bulun.
  5. p·ln(p) sütununda =EĞER(B14<=0;0;B14*LN(B14)) kullanın. Böylece sıfırda hata almazsınız.
  6. ej için =-1/LN(4)*TOPLA(B14:B17) yazın. dj = 1 − ej ve wj = dj / toplam dj ile ağırlığı tamamlayın.
  7. Ağırlıklı değer =B20*$B$22 biçimindedir. $B$22 o kriterin ağırlığıdır.
  8. Fayda sütununda A+ = =MAK(B24:B27), A− = =MİN(B24:B27) olur. Maliyet sütununda bu iki işlev yer değiştirir.
  9. S+ için =KAREKÖK(TOPLA((B24-$B$29)^2;(C24-$C$29)^2;(D24-$D$29)^2;(E24-$E$29)^2)) yazın. S− aynı formülle A− satırına bakmalıdır.
  10. Yakınlık katsayısı =G24/(F24+G24) ile gelir. Sıralama için =RANK.EQ(H24;$H$24:$H$27;0) kullanın.

Aynı şekilde Türkçe Excel'de ilgili işlevler Formüller → Matematik ve trigonometri altındadır. Orada KAREKÖK, TOPKARE ve LN komutlarını bulursunuz. MAK, MİN ve RANK.EQ ise İstatistiksel grubundadır. Çalışmayı korumak için ham veriyi bir sayfada, formülleri başka sayfada tutun. Böylece jüri "hangi hücre elle yazıldı?" diye sorduğunda cevabınız net olur.

Son olarak bir doğrulama satırı ekleyin. Ağırlık toplamının 1 ettiğini ve her C* değerinin 0–1 aralığında kaldığını kontrol edin. Bu iki satır, kopyalama hatalarının çoğunu hemen gösterir.

Çözümlü örnek: dört depo adayı nasıl sıralanır?

Öğretim amaçlı kurgusal örneğimizde bir lojistik ekibi dört depo yerini karşılaştırır. Kriterler aylık maliyet, teslimat süresi, palet kapasitesi ve hizmet puanıdır. İlk iki ölçüt maliyettir; son iki ölçüt faydadır. Ham tablo şöyledir:

Tablo 1. Karar matrisi (öğretim amaçlı kurgusal depo yeri verisi)
Aday C1 Maliyet (bin TL/ay) ↓ C2 Teslimat (saat) ↓ C3 Kapasite (palet) ↑ C4 Hizmet puanı (1–10) ↑
A1 Ankara-Ostim 85 6 1200 7.5
A2 İstanbul-Hadımköy 120 4 2000 8.8
A3 İzmir-Kemalpaşa 70 8 900 7.0
A4 Bursa-Nilüfer 95 5 1500 8.2

Not. Ok yönü kriterin fayda (↑) veya maliyet (↓) olduğunu gösterir. Veriler öğretim amaçlı kurgusaldır.

Öncelikle sütun paydalarını hesaplıyoruz. Maliyet için √(85²+120²+70²+95²) ≈ 188.5471 bulunur. Teslimat, kapasite ve hizmet paydaları sırasıyla 11.8743, 2915.4759 ve 15.8092 çıkar. A1'in normalize satırı yaklaşık 0.4508, 0.5053, 0.4116 ve 0.4744 olur.

Ardından entropi ağırlık yöntemi devreye girer. Dört alternatif olduğu için k ≈ 0.7213 alınır. Kapasite sütununun p değerleri 1200/5600, 2000/5600, 900/5600 ve 1500/5600 yani 0.2143, 0.3571, 0.1607 ve 0.2679'dur. Bu sütunun entropisi 0.9698, çeşitliliği 0.0302 ve ağırlığı 0.4304 bulunur. Tüm sütunlar şöyle özetlenir:

Tablo 2. Entropi ağırlık yöntemi sonuçları (aynı kurgusal veri)
Kriter Yön ej dj = 1 − ej wj
C1 Maliyet Maliyet e=0.9862 d=0.0138 w=0.1967
C2 Teslimat Maliyet e=0.9766 d=0.0234 w=0.3342
C3 Kapasite Fayda e=0.9698 d=0.0302 w=0.4304
C4 Hizmet Fayda e=0.9973 d=0.0027 w=0.0387

Özellikle dikkat çekici ayrıntı hizmet puanındadır. 7.0 ile 8.8 arasındaki fark küçüktür; bu nedenle entropi bu kritere yalnızca 0.0387 ağırlık verir. Buna karşılık kapasite ve teslimat daha çok ayrışır. Sonuç olarak sıralamayı bu iki ölçüt sürükler.

Ağırlıklı matriste ideal çözüm A+ ≈ (0.0730, 0.1126, 0.2953, 0.0216) olur. Olumsuz ideal A− ≈ (0.1252, 0.2252, 0.1329, 0.0171) bulunur. Maliyet ve sürede daha küçük ağırlıklı değer daha iyidir; kapasite ve hizmette ise daha büyük değer tercih edilir. Yakınlık katsayıları aşağıdaki gibidir:

Tablo 3. Yakınlık katsayısı ve sıralama (aynı kurgusal veri)
Aday S+ S− C* Sıra
A2 İstanbul-Hadımköy Sp=0.0522 Sm=0.1977 C=0.7912 1. sıra
A4 Bursa-Nilüfer Sp=0.0832 Sm=0.1252 C=0.6007 2. sıra
A1 Ankara-Ostim Sp=0.1318 Sm=0.0804 C=0.3789 3. sıra
A3 İzmir-Kemalpaşa Sp=0.1977 Sm=0.0522 C=0.2088 4. sıra

Not. Ara sonuçlar dört ondalığa yuvarlanmıştır. Excel tam hassasiyetle hesaplar; bu nedenle son basamakta küçük farklar görülebilir.

Sonuç olarak A2 birinci, A4 ikinci, A1 üçüncü ve A3 dördüncü sıradadır. A2 en pahalı adaydır; ancak en kısa teslimat ve en yüksek kapasiteye sahiptir. Entropi bu iki üstünlüğe büyük ağırlık verdiği için A2 öne çıkar. A3 ise en ucuz olmasına rağmen yavaş teslimat ve düşük kapasite nedeniyle sona düşer.

Bu yorum, C* rakamını ezberlemekten daha değerlidir. Jüriye "birinci oldu" demek yetmez. Hangi kriterlerin sıralamayı taşıdığını da söylemeniz gerekir. Ayrıca ağırlıkları eşit (her biri 0.25) kabul edip hesabı tekrarlarsanız sıralamanın değişip değişmediğini görebilirsiniz. Bu basit duyarlılık kontrolü, bulgularınızı güçlendirir.

Matrisinizi birlikte kontrol edelim

Karar matrisinizi, kriter yönlerini ve ağırlık kaynağınızı paylaşırsanız normalizasyonu, ideal çözümleri ve yakınlık katsayılarını birlikte inceleriz. Ardından yöntem ve bulgular metninizi tez düzenine göre gözden geçiririz. Bunun için WhatsApp üzerinden yazabilir ya da iletişim ve teklif sayfamızı kullanabilirsiniz. Kapsam netleştikten sonra çalışma planı ve ücret bütçenize göre birlikte belirlenir.

TOPSIS yöntemi nasıl yapılır tez raporunda?

Hesabı bitirmek yetmez. Bu nedenle TOPSIS yöntemi nasıl yapılır sorusunun tezdeki karşılığı, okurun aynı adımları yeniden üretebilmesidir. Yöntem bölümünde üç şeyi net yazın: normalizasyon biçimi, ağırlık kaynağı ve yazılım. Örneğin "Klasik vektör normalizasyonu kullandık. Ağırlıkları entropi ile elde ettik. Hesabı Microsoft Excel'de yürüttük." cümlesi çoğu jüri için yeterince açıktır. Sürüm numarasını da eklemek tekrarı kolaylaştırır.

Ayrıca bulgular bölümünde ham matrisi, ağırlık tablosunu ve C* sıralamasını ayrı ayrı verin. Hücre adreslerini metne taşımayın; okur "B24" değil, "kapasite ağırlığı 0.4304" görmek ister. Tablo başlığı ve not satırı için tez bulgular bölümü rehberimizdeki düzeni izleyebilirsiniz. Tartışmada ise kazananın neden kazandığını kriter dilinde anlatın.

Ayrıca TOPSIS bir anlamlılık testi değildir. C* değeri p değeri gibi okunmaz. "A2 anlamlı biçimde üstündür" yazmak yanlıştır. Daha doğru ifade şudur: "Seçilen ağırlıklar ve kriter yönleri altında A2 ideal çözüme en yakın alternatiftir." Bu ayrım, özellikle istatistik jürilerinde kritiktir.

Duyarlılık analizi eklemek metni güçlendirir. Ağırlıkları yüzde on oynatıp ilk üç sıranın korunup korunmadığına bakın. Sıra değişiyorsa bunu gizlemeyin; sınır koşulunu yazın. Böylece okur, sonucun tek bir ağırlık setine ne kadar bağlı olduğunu görür.

Tezin yöntem ve tartışma bölümleri için daha geniş yazım desteği arıyorsanız tez yazım destek sayfamızda süreç ayrıca anlatılıyor. Analiz ile metin aynı dilde ilerlemelidir; aksi halde jüri önce tutarsızlığı sorar.

TOPSIS, AHP ve VIKOR arasındaki fark nedir?

Özellikle Türkçe tezlerde bu üç yöntem sıkça yan yana anılır. Ancak aynı soruyu sormazlar. AHP, kriter ve bazen alternatifleri ikili karşılaştırır; çıktısı ağırlık ve tutarlılık oranıdır. TOPSIS ise hazır ağırlıklarla ideala uzaklığı ölçer. VIKOR ise uzlaşık bir sıralama üretir ve en kötü kriterdeki kayba ayrı dikkat eder.

Bu nedenle "hangisi daha doğru?" sorusunun evrensel cevabı yoktur. Ağırlığı uzmanlardan alacaksanız AHP doğal bir ilk adımdır. Verinin kendi ayrışmasına güvenecekseniz entropi daha uygundur. Sıralamayı ideala yakınlık üzerinden kuracaksanız TOPSIS devreye girer. Hibrit kullanım da yaygındır: AHP ile ağırlık, TOPSIS ile sıra.

Karşılaştırma tasarımınız daha genişse, yöntem seçimini karşılaştırmalı analizler rehberimizde anlattığımız çerçeveyle de düşünebilirsiniz. Önemli olan, seçiminizi literatüre ve araştırma sorusuna bağlamakdır. "Herkes TOPSIS yazıyor" gerekçesi yöntem bölümüne yetmez.

Bulanık TOPSIS, sezgisel bulanık kümeler veya gri ilişkisel analiz gibi uzantılar ayrı birer modeldir. Bunları aynı yazıda "küçük bir varyant" gibi eklemek yerine, gerçekten kullanacaksanız ayrıntılı gerekçelendirin. Aksi halde jüri, gereksiz karmaşıklık olarak okuyabilir.

Sık yapılan hatalar ve kontrol listesi

Nitekim aşağıdaki hatalar hem öğrenci ödevlerinde hem de tez taslaklarında tekrarlanır. Bu durumda hesabı bitirmeden bu listeyi gözden geçirin.

  • Fayda ve maliyeti ters okumak: Maliyet sütununda A+ olarak maksimumu almak sıralamayı bozar.
  • Ham veriyle uzaklık hesaplamak: Normalize etmeden TL ile saati toplamak anlamsız bir uzaklık üretir.
  • Ağırlık kaynağını yazmamak: "Literatüre göre" denilip kaynak gösterilmeyen wj değerleri savunulamaz.
  • C* değerini yüzde gibi abartmak: 0.7912 "yüzde 79 başarı" değildir; göreli bir yakınlık ölçüsüdür.
  • Başka bir tezden hazır ağırlık kopyalamak: Ağırlık, sizin kriter setinize ve verinize ait olmalıdır.
  • Sıfır veya negatif hücreyi yok saymak: Entropide ln(0) hata verir; çözümünüzü yöntemde yazın.
  • Sonucu p değeri gibi yorumlamak: TOPSIS istatistiksel anlamlılık üretmez.

Kısaca kontrol listesini üç soruya indirgeyebilirsiniz. Ağırlıklar 1'e toplanıyor mu? Her kriterin yönü doğru mu? C* değerleri 0–1 aralığında mı? Bu üçü tamamsa aritmetik iskelet genellikle sağlamdır. Yorum ise ayrı bir iştir ve kriter dilinde yazılmalıdır.

Sonuç olarak TOPSIS yöntemi nasıl yapılır sorusunu yanıtlamak, formülü yazmanın yanında yönleri ve ağırlıkları belgelemeyi de gerektirir. Yanlış yön veya gizli ağırlık ise düzgün görünen ama savunulamayan bir sıra üretir. Bu yüzden tabloyu paylaşmadan önce varsayımlarınızı bir sayfada toplayın.

Sık sorulan sorular

TOPSIS SPSS ile çalıştırılabilir mi?
Şöyle ki resmi bir SPSS menüsü yoktur. Hesabı Excel, R veya Python ile yapmanız daha şeffaftır. SPSS'e aktardığınız sonuçları yalnızca rapor tablosu olarak kullanabilirsiniz.

Ağırlıkları kendim belirleyebilir miyim?
Evet. Entropi nesnel bir yoldur; AHP veya doğrudan uzman puanı öznel yollardır. Önemli olan yöntemi yazmak ve gerekçelendirmektir.

Yakınlık katsayısı kaç olursa iyi sayılır?
Yine de evrensel bir eşik yoktur. 0.79, aynı setteki diğer C* değerlerine göre yüksektir; tek başına "yeterince iyi" anlamına gelmez. Sıralama ve duyarlılık birlikte yorumlanır.

Veride sıfır veya negatif değer varsa ne olur?
Entropide doğal logaritma sıfırda tanımsızdır. Negatif değer de oran formülünü bozar. Veriyi kaydırmak veya o hücreyi nasıl işlediğinizi yöntem bölümünde açıklamak gerekir.

Hesabı kendim yapıp yalnızca kontrol ettirebilir miyim?
Evet. Matrisinizi ve Excel dosyanızı paylaşırsanız yönleri, ağırlıkları ve sıralamayı birlikte gözden geçirebiliriz. Kapsam ve ücret ihtiyacınıza ve bütçenize göre birlikte belirlenir.

İlgili rehberler ve hizmetler